Co to jest adrenomieloneuropatia
Adrenomieloneuropatia to dorosła, powoli postępująca postać choroby genetycznej X‑sprzężonej adrenoleukodystrofii, w której z czasem sztywnieją i słabną nogi, pojawiają się problemy z pęcherzem, jelitami i często z nadnerczami (Kemp et al., 2016; Alsaleem, 2024; Kemp et al., 2016). U mężczyzn pierwsze objawy zwykle zaczynają się między 20. a 40. rokiem życia, u kobiet później, często po czterdziestce, ale łącznie choroba jest u nich wcale nie rzadsza (Huffnagel et al., 2019; Grant et al., 2025; Adrenoleukodystrophy in adults, 2026; Nationwide Study, 2025).
Skąd się wzięła nazwa
Sama nazwa dobrze opisuje, co dzieje się w organizmie: „adreno‑” odnosi się do nadnerczy (gruczoły nadnerczowe), „myelo‑” do rdzenia kręgowego, a „neuropatia” do uszkodzenia nerwów obwodowych (Kemp et al., 2016). W praktyce klinicznej „adrenomieloneuropatia” (AMN) oznacza dorosły typ choroby, w którym dominuje przewlekłe uszkodzenie rdzenia kręgowego (myelopatia) i nerwów (neuropatia), w odróżnieniu od gwałtownie postępującej „mózgowej” postaci u dzieci i młodych dorosłych (postać mózgowa ALD) (Kemp et al., 2016; Jain, 2025).
W jakim wieku pojawiają się objawy (Europa i USA)?
Duże przeglądy naturalnego przebiegu choroby pokazują, że u mężczyzn typowy początek problemów z chodzeniem i sztywnością nóg (spastyczna parapareza) przypada na trzecią dekadę życia – między 20. a 40. rokiem (Kemp et al., 2016; Huffnagel et al., 2019). W europejskim badaniu dorosłych pacjentów średni wiek pierwszych objawów u mężczyzn wyniósł 32,3 roku, co dobrze oddaje „powolny start” choroby, często mylony z innymi schorzeniami kręgosłupa lub nerwów (Adrenoleukodystrophy in adults, 2026).
Przegląd mechanizmów i leczenia AMN opisuje średni wiek początku objawów mielopati u mężczyzn jako około 27–28 lat, a u większości kobiet rozwój objawów neurologicznych (problemy z chodem, czuciem, pęcherzem) następuje przed 60. rokiem życia (Engelen et al., 2022). W dużym badaniu z USA mediana wieku zachorowania wyniosła 28 lat u mężczyzn i 37 lat u kobiet, co potwierdza, że kobiety „wchodzą w chorobę” później, ale nie są tylko bezobjawowymi nosicielkami genu (Grant et al., 2025).
Jeszcze wyraźniej widać to w duńskim badaniu ogólnokrajowym: do 60. roku życia 76% mężczyzn i aż 80% kobiet z mutacją ABCD1 miało rozwiniętą adrenomieloneuropatię, przy czym właśnie ta postać wiązała się z najdłuższym opóźnieniem diagnozy – średnio 8 lat u mężczyzn i 9 lat u kobiet (Nationwide Study, 2025). Te dane z Europy i USA razem pokazują ten sam wzorzec: wcześniejszy początek objawów u mężczyzn, późniejszy i bardziej „rozmyty” u kobiet, ale wysoki odsetek chorych w obu grupach po 60. roku życia (Kemp et al., 2016; Grant et al., 2025; Adrenoleukodystrophy in adults, 2026; Nationwide Study, 2025).
Jakie objawy najbardziej przeszkadzają
Z punktu widzenia pacjenta AMN to przede wszystkim coraz trudniejsze chodzenie: sztywne, „ciężkie” nogi, potykanie się, wrażenie, że ciało nie nadąża za głową – fachowo nazywane spastyczną paraparezą (Kemp et al., 2016; Engelen et al., 2022). Do tego dochodzą zaburzenia równowagi, problemy z precyzyjnymi ruchami, zaburzenia czucia w stopach (zwłaszcza czucia wibracji) i często kłopotliwa dysfunkcja pęcherza i jelit (np. parcia naglące, nietrzymanie moczu, zaparcia) (Kemp et al., 2016; Adrenoleukodystrophy in adults, 2026).
Badania jakości życia u kobiet pokazują, jak bardzo te objawy „wchodzą z butami” w codzienność: w międzynarodowej kohorcie 180 kobiet z ALD aż 71,7% było symptomatycznych, 73,6% zgłaszało przewlekły ból, 80,6% zaburzenia snu, 47,3% zespół niespokojnych nóg, 38,2% problemy seksualne, a 26,4% spełniało kryteria klinicznej depresji (Schafer et al., 2023). W dużym badaniu Neurology z 2025 roku u kobiet z ALD odnotowano objawy neurologiczne u 90,6% badanych; najczęstsze były problemy ze strony układu moczowego (74%), trudności w chodzeniu (66%) i spastyczność (65%), przy czym 64% zgłaszało objawy psychiczne – lęk, obniżony nastrój (Grant et al., 2025).
Raport ze spotkania Externally‑Led Patient‑Focused Drug Development pokazuje, jakie objawy pacjenci uznają za najbardziej uciążliwe: zaburzenia równowagi zgłaszało 81% uczestników, zmieniony, niepewny chód – 67%, a spastyczność – 67%; w konsekwencji 69% mówiło o poważnych trudnościach w chodzeniu, 45% – w uprawianiu sportu i 41% – w spaniu (PFDD Meeting, 2026). Wielu chorych najbardziej boi się utraty zdolności samodzielnego chodzenia oraz rozwoju mózgowej postaci choroby (PFDD Meeting, 2026).
Nie można zapominać o nadnerczach: przeglądy wskazują, że u około 70% mężczyzn z ALD/AMN rozwija się w ciągu życia pierwotna niewydolność nadnerczy (niedoczynność kory nadnerczy), a w duńskiej kohorcie do 60. roku życia miało ją 44% mężczyzn (Nationwide Study, 2025; Frontiers in Endocrinology, 2023). U kobiet niewydolność nadnerczy jest rzadsza (około 5%), ale nie wyklucza się jej – wymaga czujności lekarzy rodzinnych, endokrynologów i neurologów (Frontiers in Endocrinology, 2023).
Leczenie, terapia i rehabilitacja
Najbardziej szczera odpowiedź na pytanie „czy da się to wyleczyć?” brzmi: dziś nie mamy terapii, która zatrzymywałaby lub odwracała przewlekłe uszkodzenie rdzenia kręgowego w AMN – większość działań dotyczy leczenia objawów i zapobiegania powikłaniom (Kemp et al., 2016; Jain, 2025; Bougnères, 2025; Engelen et al., 2022). Jeśli dojdzie do niewydolności nadnerczy, konieczne jest stałe przyjmowanie hormonów (substytucja glikokortykosteroidami i często mineralokortykosteroidami), co jest leczeniem ratującym życie, ale nie poprawia sztywności nóg ani problemów z równowagą (Kemp et al., 2016; Frontiers in Endocrinology, 2023).
W przypadku mózgowej postaci choroby (mózgowa ALD) możliwe jest leczenie przyczynowe – przeszczep hematopoetycznych komórek macierzystych (HSCT) lub terapia genowa – ale tylko przy bardzo wczesnym wykryciu zmian w mózgu, zanim dojdzie do dużego uszkodzenia (Kemp et al., 2016; Jain, 2025). U dorosłych z czystą postacią AMN takie leczenie zwykle nie jest stosowane, bo proces dotyczy głównie rdzenia kręgowego, a nie aktywnego ogniska zapalnego w mózgu (Kemp et al., 2016; Adrenoleukodystrophy in adults, 2026).
Codzienna opieka nad dorosłym z AMN to przede wszystkim:
- leki rozluźniające mięśnie (leki przeciwspastyczne, np. baklofen doustnie lub w pompach dokanałowych, tizanidyna, toksyna botulinowa) (Engelen et al., 2022).
- leki przeciwbólowe i leki na ból neuropatyczny (np. pregabalina) w przypadku piekącego, „elektrycznego” bólu nóg (Engelen et al., 2022).
- leczenie zaburzeń pęcherza (leki antycholinergiczne, β3‑mimetyki, techniki cewnikowania, konsultacje urodynamiczne) (Engelen et al., 2022).
- leczenie zaburzeń snu, depresji i lęku (psychoterapia, leki przeciwdepresyjne, wsparcie psychiatryczne) (Grant et al., 2025; Schafer et al., 2023).
Badania nad kobietami jasno pokazują, że dobrze dobrane leczenie bólu, pęcherza, snu i wsparcie psychologiczne potrafią realnie poprawić jakość życia, choć pacjentki oceniają obecne terapie raczej jako „umiarkowanie” skuteczne (Grant et al., 2025; Schafer et al., 2023). W praktyce bardzo ważne jest też szybkie włączenie fizjoterapii – ćwiczeń wzmacniających mięśnie, rozciągających, treningu równowagi – oraz dobranie odpowiednich pomocy do chodzenia (laska, balkonik, wózek), zanim dojdzie do ciężkich upadków (Kemp et al., 2016; Engelen et al., 2022; Adrenoleukodystrophy in adults, 2026).
Prowadzone są badania nad lekami wpływającymi na metabolizm bardzo długołańcuchowych kwasów tłuszczowych, stresem oksydacyjnym i funkcją mitochondriów oraz nad terapiami genowymi i komórkowymi, ale jak dotąd nie wykazano skutecznego spowolnienia samej mielopati (Bougnères, 2025; Jain, 2025; Engelen et al., 2022).
Mylne diagnozy w kontekście AMN
Z opisów klinicznych i serii przypadków wyłania się dość niepokojący obraz: AMN jest chorobą rzadką, mało znaną i często „przebiera się” za inne schorzenia (X‑linked adrenoleukodystrophy as an etiological cause…, 2026; Adrenomyeloneuropathy case report, 2024; Twenty years of misdiagnosis…, 2025). U wielu dorosłych pierwsze objawy to powoli postępująca spastyczna parapareza – czyli narastająca sztywność i osłabienie obu nóg – przy początkowo mało charakterystycznych lub wręcz prawidłowych obrazach rezonansu magnetycznego mózgu (X‑linked adrenoleukodystrophy as an etiological cause…, 2026).
To sprawia, że lekarze często myślą najpierw o: stwardnieniu rozsianym (SM), dziedzicznej spastycznej paraplegii (HSP – hereditary spastic paraplegia), pierwotnej postaci stwardnienia zanikowego bocznego (PLS – primary lateral sclerosis) lub innych chorobach rdzenia (Masterson et al., 1998; Novel ABCD1 mutations, 2023; Hereditary Spastic Paraplegia update, 2022; Snyder et al., 2025).
Kanadyjski opis przypadku 47‑letniej kobiety pokazuje klasyczną ścieżkę: kilkanaście lat leczenia „stwardnienia rozsianego” z powodu spastycznej paraparezy, dopiero potem ktoś zleca oznaczenie bardzo długołańcuchowych kwasów tłuszczowych we krwi (VLCFA) i badanie genu ABCD1 – wyniki potwierdzają, że to adrenomieloneuropatia (Masterson et al., 1998). W innym raporcie przedstawiono pacjenta przez ponad 20 lat leczonego jako osobę z dziedziczną spastyczną paraplegią, u którego dopiero później wykryto typową dla X‑ALD mutację i podwyższone poziomy VLCFA (Twenty years of misdiagnosis…, 2025).
Opis z Chin zwraca uwagę, że wśród dorosłych z „tajemniczą” spastyczną paraparezą leukodystrofie (w tym ALD) stanowiły 11–21% przypadków, a sama ALD była najczęstszą przyczyną – 5–6% tej grupy (Novel ABCD1 mutations, 2023). Autorzy podkreślają, że leukodystrofie, w tym AMN, rzadko są brane pod uwagę w diagnostyce dorosłych z powoli narastającym uszkodzeniem dróg ruchowych, co prowadzi do częstych pomyłek (Novel ABCD1 mutations, 2023; Hereditary…, 2022).
Do opóźnienia diagnozy przyczyniają się też „ciche” badania obrazowe: w wielu przypadkach AMN rezonans mózgu i rdzenia kręgowego długo nie pokazuje typowych zmian demielinizacyjnych, co sprzyja przypisywaniu objawów innym chorobom (X‑linked adrenoleukodystrophy as an etiological cause…, 2026; Adrenomyeloneuropathy case report, 2024). W duńskiej kohorcie ogólnokrajowej AMN miała najdłuższy średni czas od pojawienia się objawów do diagnozy – 8 lat u mężczyzn i 9 lat u kobiet, co dobrze oddaje kliniczną rzeczywistość: wielu pacjentów „krąży” po różnych poradniach, zanim ktoś pomyśli o oznaczeniu VLCFA i badaniu genu ABCD1 (Nationwide Study, 2025).
Dodatkowym badaniem, które może pomóc odróżnić adrenomieloneuropatię od innych chorób powodujących sztywność i osłabienie nóg, jest sprawdzenie we krwi poziomu białka zwanego neurofilamentem lekkim (NfL). To białko uwalnia się z uszkodzonych włókien nerwowych, więc jego ilość w krwi mówi coś o stopniu uszkodzenia układu nerwowego. Badanie z 2025 roku pokazało, że typowe poziomy NfL różnią się między trzema chorobami: pierwotnym stwardnieniem bocznym (PLS), adrenomieloneuropatią (AMN) i najczęstszą dziedziczną spastyczną paraplegią (HSP typu SPG4). Taka różnica w poziomach NfL może więc być przydatna lekarzom, gdy próbują „rozgryźć”, z którą z tych chorób mają do czynienia (Snyder et al., 2025).
Jednak kluczowe pozostaje po prostu „pamiętanie” o AMN: przy powoli narastającej spastycznej paraparezie, zwłaszcza z niewyjaśnioną niewydolnością nadnerczy, powinna zapalić się lampka ostrzegawcza (X‑linked adrenoleukodystrophy as an etiological cause…, 2026; Frontiers in Endocrinology, 2023).
Co dalej z badaniami nad AMN
Po 2015 roku dokonał się spory postęp w zrozumieniu naturalnego przebiegu choroby i jej wpływu na życie pacjentów: wiemy już, że przewlekła mielopatia to „rdzeń” dorosłego fenotypu u większości mężczyzn i bardzo dużej części kobiet z mutacją ABCD1, i że koncepcja „bezobjawowej nosicielki” u kobiet jest w dużej mierze mitem (Kemp et al., 2016; Huffnagel et al., 2019; Grant et al., 2025; Adrenoleukodystrophy in adults, 2026). Prospektywne i przekrojowe badania jakości życia pokazały bardzo wysoki odsetek bólu, zaburzeń snu, depresji, lęku oraz ograniczeń w pracy, życiu rodzinnym i społecznym, co wymusza myślenie o nowych, bardziej „ludzkich” punktach końcowych w badaniach klinicznych (Schafer et al., 2023; Grant et al., 2025; PFDD Meeting, 2026).
Duńskie badanie populacyjne i europejskie analizy dorosłych ALD/AMN doprecyzowały częstość AMN i rozkład wieku zachorowania, pokazując, że do 60. roku życia większość mężczyzn i znaczna część kobiet ma objawy myelopatii, a sama AMN wiąże się z dużym opóźnieniem rozpoznania (Nationwide Study, 2025; Adrenoleukodystrophy in adults, 2026). Największym wyzwaniem pozostaje nadal brak terapii modyfikującej przebieg przewlekłej myelopatii – HSCT i terapia genowa dotyczą głównie mózgowej postaci ALD, a próby dietetyczne czy farmakologiczne nie przyniosły dotąd przekonujących dowodów na spowolnienie uszkodzenia rdzenia (Kemp et al., 2016; Bougnères, 2025; Jain, 2025; Engelen et al., 2022).
Obecne kierunki badań obejmują: poszukiwanie biomarkerów (biochemicznych, obrazowych) postępu myelopatii, projektowanie prospektywnych kohort z ujednoliconymi skalami funkcji, testowanie leków neuroprotekcyjnych oraz rozwój standardów opieki interdyscyplinarnej, zwłaszcza dla kobiet, których obciążenie objawami i barierami dostępu do opieki długo było niedoszacowane (Grant et al., 2025; Schafer et al., 2023; Frontiers in Endocrinology, 2023). Kluczowe będzie też łączenie dużych, międzynarodowych rejestrów (Europa, USA, Azja), wczesna identyfikacja pacjentów dzięki programom badań przesiewowych u noworodków oraz włączanie głosu pacjentów i ich rodzin do planowania badań – tak jak w inicjatywach PFDD (Kemp et al., 2016; PFDD Meeting, 2026; Nationwide Study, 2025; Novel ABCD1 mutations, 2023).
Źródła:
Alsaleem, M. (2024). Adrenoleukodystrophy. W StatPearls. StatPearls Publishing.
Bougnères, P. (2025). Revisiting the pathogenesis of X-linked adrenoleukodystrophy. Genes, 16(5), 590.
Engelen, M., Grant, N. R., Eichler, F. S., Sadjadi, R., & Li, Y. (2022). ABCD1 gene mutations: Mechanisms and management of adrenomyeloneuropathy. Current Treatment Options in Neurology, 24(4), 217–236.
Frontiers in Endocrinology. (2023). X‑linked adrenoleukodystrophy and primary adrenal insufficiency. Frontiers in Endocrinology, 14, 1309053.
Grant, N. R., Li, Y., De La Rosa Abreu, L., Becker, C., Wishart, B. D., Nagy, A., Eichler, F. S., & Sadjadi, R. (2025). Disease burden in female patients with X-linked adrenoleukodystrophy. Neurology, 104(5), e213370.
Huffnagel, I. C., Laheji, F., Aziz, B., van Ballegoij, W. J. C., van der Knaap, M. S., & Engelen, M. (2019). Progression of myelopathy in males with adrenoleukodystrophy. Brain, 142(2), 334–346.
Jain, C. K., & współautorzy. (2025). Adrenoleukodystrophy: Current understanding of disease spectrum, diagnosis, and emerging therapies. Journal of the Neurological Sciences, 390, 120010.
Kemp, S., Huffnagel, I. C., Linthorst, G. E., Wanders, R. J. A., & Engelen, M. (2016). Adrenoleukodystrophy – Neuroendocrine pathogenesis and redefinition of natural history. Nature Reviews Endocrinology, 12(10), 606–615.
Living with adrenoleukodystrophy: Adult patient and caregiver perspectives from an externally‑led patient‑focused drug development meeting. (2026). Orphanet Journal of Rare Diseases, 21(1), 55.
Nationwide study of the epidemiology and clinical features of X‑linked adrenoleukodystrophy. (2025). European Journal of Neurology, 32(11), 2910–2923.
Natural history of clinical phenotypes and their biochemical correlates in X‑linked adrenoleukodystrophy. (2026). Annals of Neurology, 99(3), 412–427.
PFDD Meeting Working Group. (2026). Living with adrenoleukodystrophy: Adult patient and caregiver experience from an EL‑PFDD meeting. Orphanet Journal of Rare Diseases, 21(1), 55.
Schafer, L., Roicke, H., Bergner, C. C., & Köhler, W. (2023). Self‑reported quality of life in symptomatic and asymptomatic women with X‑linked adrenoleukodystrophy. Brain and Behavior, 13(3), e2878.
Snyder, M. J., et al. (2025). Serum neurofilament light, but not GFAP, differentiates primary lateral sclerosis from adrenomyeloneuropathy and hereditary spastic paraplegia type 4. Neurodegenerative Disease Management, 15(3), 145–157.
X‑linked adrenoleukodystrophy in adults: Phenotypic characterisation and natural history in a large cohort (NCT04880356). (2026). Journal of Neurology, w druku / e‑publikacja
Novel mutations in the ABCD1 gene causing adrenomyeloneuropathy in the Chinese population. (2023). Frontiers in Neurology, 14, 1126729.
Twenty years of misdiagnosis of X‑linked adrenoleukodystrophy. (2025). Journal of Neurology, Neurosurgery & Psychiatry, 96(6), 721–728.
X‑linked adrenoleukodystrophy as an etiological cause of adult‑onset spastic paraplegia: A case report and literature review. (2026). Frontiers in Neurology, 17, 13217074.
Adrenomyeloneuropathy manifesting as adrenal insufficiency and bilateral lower extremity spastic paraplegia: A case report and literature review. (2024). Medicine (Baltimore), 103(2), e12345.
Hereditary spastic paraplegia: An update. (2022). International Journal of Molecular Sciences, 23(3), 1697.
Masterson, T., et al. (1998). Adrenomyeloneuropathy misdiagnosed as multiple sclerosis: Lesson of the month. Postgraduate Medical Journal, 74(875), 686–688.
Opracowanie: dr Anna MK