W postaci mózgowej, oprócz toksycznego działania VLCFA, dochodzi do aktywacji odpowiedzi zapalnej w istocie białej i uszkodzenia bariery krew–mózg, co skutkuje ogniskową, a następnie rozlaną demielinizacją (Turk et al., 2020). Histopatologicznie stwierdza się nacieki zapalne wokół naczyń, obrzęk, destrukcję mieliny oraz wtórne uszkodzenie aksonów (Turk et al., 2020).

Epidemiologia i dane statystyczne – świat

Częstość ALD

Przegląd Endotext podaje, że częstość X‑ALD u mężczyzn wynosi około 1 : 14 700 urodzeń, bez istotnych różnic między grupami etnicznymi (Endotext, 2024).
Przegląd Zhu i wsp. oraz francuskie badanie CCALD szacują ogólną częstość ALD (łącznie hemizygoci i heterozygoty) na około 1 : 17 000–1 : 25 000 urodzeń (Zhu et al., 2020; Sevin et al., 2023).
Analiza wyników przesiewu noworodków w Pensylwanii i kilku innych stanach USA sugeruje, że przy szerokim stosowaniu NBS rzeczywista częstość może być wyższa – około 1 : 10 500 urodzeń (Priestley et al., 2022).

Odsetek postaci mózgowej wśród chłopców z ALD

Zhu i wsp. podają, że około jedna trzecia chłopców z ALD przed 12. rokiem życia rozwija postać mózgową, która bez leczenia prowadzi do całkowitej niesprawności i zgonu (Zhu et al., 2020).
Kemper i wsp. – w dowodach przygotowanych dla amerykańskiego komitetu ds. badań przesiewowych – szacują, że dziecięca postać mózgowa (CCALD) rozwija się u 31–57% hemizygotycznych chłopców z mutacją ABCD1 (Kemper et al., 2017).
Nowszy przegląd patogenezy wskazuje, że w krajach uprzemysłowionych około 30–50% mężczyzn z ALD w ciągu życia doświadcza postaci mózgowej (Bougnères et al., 2025).

Nie każdy chłopiec z ALD ma postać mózgową. Ale mniej więcej od jednej trzeciej do połowy chłopców z tą mutacją w pewnym momencie życia rozwinie ciężkie uszkodzenie mózgu.

Dane z badań populacyjnych

Francja – CCALD 2009–2018

Badanie populacyjne CCALD (LEUKOFRANCE + SNDS, n = 52) wykazało, że mediana rocznej zapadalności CCALD wynosi 4 chłopców rocznie (zakres 2–6) (Sevin et al., 2023).
Mediana wieku rozpoznania CCALD wynosiła 7,0 lat, przy czym połowa diagnoz przypadała między 5. a 8. rokiem życia (Sevin et al., 2023).
Pięcioletnie przeżycie w tej kohorcie wynosiło 66,6% bez allo‑HSCT i 94,4% z allo‑HSCT (Sevin et al., 2023).
Co najmniej jeden objaw CCALD stwierdzono u 93,3% pacjentów bez HSCT, a 62,1% rozwinęło przynajmniej jedną ciężką niesprawność funkcjonalną (major functional disability, MFD) (Sevin et al., 2023).

Dania – ogólnokrajowe badanie ALD

Dania przeprowadziła ogólnokrajowe badanie obejmujące ponad 100 osób z ALD; punktowa częstość ALD wynosiła 1,42 / 100 000 mieszkańców, a szacowana częstość urodzeń z ALD ok. 1 : 55 000 (Videbæk et al., 2025).
Do 60. roku życia 44% mężczyzn z ALD rozwinęło postać mózgową (cALD), 76% – adrenomieloneuropatię (AMN), a 44% – niewydolność nadnerczy (Videbæk et al., 2025).

We Francji i Danii widać wyraźnie, że dziecięca postać mózgowa jest rzadka w całej populacji, ale bardzo częsta wśród chłopców, którzy już mają rozpoznane ALD.

Postać mózgowa a przesiew noworodków

Decyzja o włączeniu ALD do NBS (USA)

Na podstawie danych z programu w stanie Nowy Jork oraz analiz korzyści zdrowotnych u dzieci z cALD, w 2016 r. X‑ALD dodano do zalecanego ogólnokrajowego panelu badań przesiewowych noworodków w USA (Kemper et al., 2017).
Rekomendacja Sekretarza HHS opierała się na dowodach skuteczności wczesnego wykrywania i leczenia – hematopoetycznego przeszczepu komórek krwiotwórczych (HSCT) oraz terapii zastępczej hormonami nadnerczowymi – w dziecięcej postaci mózgowej (Kemper et al., 2017).

Doświadczenia Pensylwanii i innych stanów

Analiza danych przesiewowych z Pensylwanii (2017–2021) wykazała, że u 51 noworodków stwierdzono podwyższone stężenia C26:0‑LPC, a sekwencjonowanie ABCD1 ujawniło 21 hemizygotycznych chłopców i 24 heterozygotyczne dziewczynki (Priestley et al., 2022).
Łącząc dane z Pensylwanii i sześciu innych stanów, autorzy oszacowali częstość ALD na około 1 : 10 500 urodzeń, co jest wyższe niż wcześniejsze szacunki oparte na diagnostyce klinicznej (Priestley et al., 2022).

4.3 Holenderski program SCAN (tylko chłopcy)

Holenderski program SCAN wprowadził płciowo specyficzny przesiew: badane są tylko noworodki płci męskiej, aby nie identyfikować kobiet z ALD, dla których nie ma jeszcze jasno określonej bezpośredniej korzyści zdrowotnej (van Ballegoij et al., 2022).
Program SCAN wykazał wykonalność algorytmu „tylko chłopcy” i pozwala na szybkie włączenie chłopców z ALD do długoterminowego monitoringu neuro‑radiologicznego i endokrynologicznego (van Ballegoij et al., 2022).

Dzięki badaniom przesiewowym można „wyłapać” chłopców z ALD zanim zachoruje mózg. To daje czas na regularne MRI i na przeszczep w momencie, gdy mózg jeszcze działa prawie normalnie.

Naturalny przebieg nieleczonej postaci mózgowej

Zhu i wsp. oraz Sevin i wsp. opisują, że dziecięca postać mózgowa (CCALD) przebiega zwykle w trzech fazach (Zhu et al., 2020; Sevin et al., 2023; Sevin et al., 2022):

  1. Faza utajona (bezobjawowa) – zmiany w badaniu MRI są już widoczne, ale dziecko nie ma objawów; wykrywa się je głównie w ramach aktywnego monitoringu chłopców z ALD.
  2. Faza gwałtownej demielinizacji – pojawiają się trudności szkolne, zmiany zachowania, zaburzenia widzenia, słuchu i ruchu; w ciągu miesięcy do około 2 lat wiele dzieci przechodzi do stanu głębokiej niepełnosprawności (Zhu et al., 2020).
  3. Faza stabilizacji – aktywna demielinizacja wyhamowuje, ale dziecko pozostaje całkowicie zależne od opiekunów, często bez możliwości komunikacji (Sevin et al., 2022).

Tempo progresji i przeżycie

Zhu i wsp. podają, że cALD zwykle pojawia się między 4. a 12. rokiem życia, z maksimum zachorowań około 7 lat, a bez leczenia prowadzi do pełnej niesprawności w ciągu 6–24 miesięcy od pierwszych objawów i zgonu w ciągu 5–10 lat od diagnozy (Zhu et al., 2020).
Badanie populacyjne CCALD we Francji potwierdza szybkie narastanie niesprawności: mediana czasu wolnego od MFD wynosiła 20 miesięcy, a udział pacjentów bez MFD spadał z 51,1% po 12 miesiącach do 31,9% po 60 miesiącach od rozpoznania (Sevin et al., 2023).
W tej samej kohorcie pięcioletnie przeżycie bez HSCT wynosiło 66,6%, a mediana wieku zgonu 10 lat (Sevin et al., 2023).

Po pojawieniu się pierwszych objawów (kłopoty w szkole, zmiany zachowania) choroba zwykle postępuje szybko – w ciągu około 2 lat większość nieleczonych dzieci traci samodzielność, a w ciągu kilku lat dochodzi do zgonu.

Objawy kliniczne postaci mózgowej

Objawy wczesne – poznawcze i behawioralne

Przegląd Zhu i wsp. oraz francuska kohorta CCALD podkreślają, że wczesne objawy cALD są niespecyficzne i łatwo mogą być interpretowane jako zaburzenia uczenia się (Zhu et al., 2020; Sevin et al., 2023). Obejmują one:

  • trudności szkolne (spadek wyników, problemy z czytaniem, pisaniem, liczeniem),
  • zmiany zachowania (nadpobudliwość, drażliwość, agresja, apatia),
  • problemy z koncentracją, pamięcią krótkotrwałą, planowaniem i organizacją (Zhu et al., 2020; Sevin et al., 2023).
    W badaniu CCALD we Francji objawy poznawcze i behawioralne były najczęstszymi pierwszymi objawami; wystąpiły u ok. 51,7% pacjentów bez HSCT (Sevin et al., 2023).

Objawy neurologiczne – postępujące

Wraz z progresją demielinizacji pojawiają się wyraźne objawy neurologiczne (Zhu et al., 2020; Sevin et al., 2023):

  • Objawy ruchowe: osłabienie kończyn (często jednostronne na początku), spastyczność, zaburzenia chodu i równowagi, ataksja, a w późnych stadiach czterokończynowy niedowład.
  • Zaburzenia widzenia i słuchu: niedowidzenie, zwężenie pola widzenia, ślepota korowa, centralna głuchota.
  • Drgawki: napady padaczkowe mogą być jednym z objawów cALD, często pojawiają się w fazie szybkiej progresji (Zhu et al., 2020).
  • Zaburzenia mowy i połykania: dyzartria, trudności połykania, konieczność żywienia przez gastrostomię (Sevin et al., 2023).

W badaniu CCALD we Francji ponad połowa pacjentów bez HSCT rozwinęła np. utratę możliwości komunikacji, konieczność korzystania z wózka inwalidzkiego, żywienie przez peg, ślepotę, całkowitą utratę ruchu (Sevin et al., 2023).

Z czasem do „problemów w głowie” dołączają „problemy w ciele” – dziecko coraz gorzej chodzi, nie widzi, nie słyszy, ma napady drgawkowe, nie może samodzielnie jeść ani mówić.

Niewydolność nadnerczy

Niewydolność kory nadnerczy jest częstym fenotypem ALD; Endotext podaje, że dotyczy ponad 80% pacjentów w ciągu życia (Endotext, 2024).n
Może poprzedzać objawy mózgowe, współwystępować z nimi lub rozwijać się niezależnie (Zhu et al., 2020; Endotext, 2024).
HSCT nie wpływa na przebieg niewydolności nadnerczy, dlatego konieczna jest odrębna terapia hormonalna (Sevin et al., 2023; Endotext, 2024).

Nadnercza są jak „mini fabryka hormonów stresu”. W ALD często przestają działać – dziecko ma przewlekłe zmęczenie, niskie ciśnienie, może dochodzić do wymiotów i groźnych dla życia „przełomów nadnerczowych” przy infekcjach.

Obraz MRI i skala Loesa

Skala Loesa (0–34 punktów) jest półilościowym narzędziem oceny rozległości i lokalizacji zmian demielinizacyjnych w mózgu w ALD (Turk et al., 2020).
Niższe wartości (np. 0,5–9) oznaczają wczesne, ograniczone zmiany, a wyższe (> 10–13) wiążą się z bardziej zaawansowanymi zmianami i gorszym rokowaniem (Turk et al., 2020).
Analiza wzorów zmian MRI pokazuje, że tempo progresji zależy od wieku pacjenta, lokalizacji zmian (np. okolice ciemieniowo‑potyliczne vs czołowe) oraz wartości początkowego Loes score (Turk et al., 2020).

Kryteria kwalifikacji do HSCT

Międzynarodowe rekomendacje kwalifikacji dzieci z cALD do przeszczepu HSCT obejmują: neurologiczny wynik funkcjonalny (NFS) ≤ 1, Loes score w granicach 0,5–9 oraz obecność wzmocnienia kontrastowego zmian w MRI (Zhu et al., 2020; Sevin et al., 2023).
Przeszczep wykonany w późniejszych stadiach (wysoki NFS, wysoki Loes score, liczne MFD) zwykle nie jest zalecany, gdyż nie zmienia istotnie przebiegu choroby (Zhu et al., 2020).

Rokowanie i wpływ leczenia

Naturalny przebieg – bez HSCT

W kohorcie francuskiej CCALD pięcioletnie przeżycie bez HSCT wynosiło 66,6%, a mediana wieku zgonu 10 lat (Sevin et al., 2023).
W tej grupie większość pacjentów miała liczne objawy neurologiczne, a 34,5% zmarło podczas obserwacji (Sevin et al., 2023).
Przegląd Zhu i wsp. wskazuje, że w różnych kohortach dziecięcych pięcioletnie przeżycie nieleczonej cALD waha się między 55 a 70%, zależnie od doboru pacjentów oraz intensywności opieki (Zhu et al., 2020).

Allogeniczny przeszczep komórek krwiotwórczych HSCT

Przeglądy i analizy dużych kohort wykazały, że u chłopców z wczesnym cALD pięcioletnie przeżycie po HSCT sięga ~92–95%, a przeszczep może zatrzymać progresję demielinizacji i ograniczyć rozwój zmian neurologicznych (Zhu et al., 2020).
W badaniu CCALD we Francji 5‑letnie przeżycie w grupie po HSCT wynosiło 94,4%, a ciężkie neurodegeneracje wystąpiły tylko u 16,7% pacjentów (Sevin et al., 2023).

Terapia genowa ex vivo

Zhu i wsp. podsumowują wyniki badań klinicznych terapii genowej ex vivo, w której stosuje się autologiczne komórki hematopoetyczne transdukowane wektorem lentiwirusowym (Zhu et al., 2020).
W krótkoterminowej obserwacji wyniki MRI i neurologiczne są porównywalne z allo‑HSCT, ale nadal istnieje ryzyko niepowodzenia wszczepienia oraz potencjalne długoterminowe ryzyko onkogenezy (Zhu et al., 2020).

Przeszczep szpiku (lub komórek po terapii genowej) jest jak „wgranie nowych komórek sprzątających”, które pomagają usunąć toksyczne tłuszcze z mózgu. Jeśli zrobi się to bardzo wcześnie, choroba może się zatrzymać, zanim wyrządzi nieodwracalne szkody.

Wpływ choroby na dzieci i rodziny

Badanie jakościowe Sevin i wsp. (12 rodzin, 14 dzieci z cALD) pokazało dramatyczny wpływ choroby na codzienne życie (Sevin et al., 2022).
Średni czas od pierwszych objawów do diagnozy cALD wynosił 16,5 miesiąca, a 8 z 12 dzieci było początkowo błędnie diagnozowanych (np. jako zaburzenia uczenia się, encefalit, problemy psychiatryczne) (Sevin et al., 2022). Wielu chłopców było całkowicie zależnych – przykuci do łóżka, karmieni przez gastrostomię, bez możliwości komunikacji – a rodzice poświęcali na opiekę średnio 7,7 godziny dziennie, co miało ogromne konsekwencje zawodowe, społeczne i psychiczne (Sevin et al., 2022).

Choroba sprawia, że dziecko staje się w pełni zależne – rodzice często porzucają pracę, zaniedbują własne zdrowie, a rodzina żyje wokół codziennej, bardzo intensywnej opieki nad chorym.

Dane z Polski i Europy Środkowo‑Wschodniej


ALD nie jest obecnie objęta rutynowym przesiewem noworodków w Polsce; diagnostyka opiera się na oznaczeniach VLCFA i analizie genu ABCD1 wykonywanych w wyspecjalizowanych ośrodkach.
Badania z innych krajów regionu sugerują, że w państwach bez przesiewu choroba jest prawdopodobnie niedoszacowana, zwłaszcza u dorosłych z powolną mielopatią (Videbæk et al., 2025). Brak aktualnych statystyk. Brak danych w zakresie ALD.

W Polsce nie ma rutynowego badania przesiewowego w kierunku ALD u noworodków. Choroba jest rozpoznawana dopiero wtedy, gdy pojawią się objawy nadnerczy lub układu nerwowego, co zmniejsza szanse na bardzo wczesne leczenie postaci mózgowej. I oto ABCD1 Fundacja walczy – przesiew noworodkowy.

Globalne statystyki C-ALD

Globalne dane wskazują, że X‑ALD u mężczyzn występuje z częstością około 1 : 14 700 urodzeń, a w różnych kohortach szacuje się ogólną częstość ALD (uwzględniając także kobiety‑nosicielki) na około 1 : 17 000–1 : 25 000, natomiast analiza programów przesiewu noworodków w USA sugeruje wyższą, „rzeczywistą” częstość około 1 : 10 500 urodzeń, ponieważ wykrywane są także łagodniejsze i bezobjawowe przypadki (Endotext, 2024; Zhu et al., 2020; Sevin et al., 2023; Priestley et al., 2022). Wśród chłopców z ALD około jedna trzecia rozwija dziecięcą postać mózgową przed 12. rokiem życia, a syntetyczne analizy dla amerykańskiego komitetu ds. badań przesiewowych szacują odsetek CCALD na 31–57% hemizygotycznych chłopców z mutacją ABCD1 (Zhu et al., 2020; Kemper et al., 2017). Francuskie badanie populacyjne CCALD (n = 52) wykazało wiek rozpoznania – 7 lat, medialną rocznej zapadalności 4 przypadki i to, że 62,1% pacjentów bez przeszczepu miało co najmniej jedną ciężką niesprawność funkcjonalną (MFD), przy medianie czasu wolnego od MFD wynoszącej 20 miesięcy (Sevin et al., 2023). Pięcioletnie przeżycie bez HSCT w tej i innych kohortach dziecięcych wynosi około 55–70% (w kohorcie francuskiej 66,6%), podczas gdy u chłopców z wczesną postacią mózgową leczonych allogenicznym HSCT odsetek przeżycia 5‑letniego sięga około 92–95%, co pokazuje, że szybkie wykrycie zmian mózgowych i wczesne leczenie dramatycznie zmienia rokowanie (Zhu et al., 2020; Sevin et al., 2023).

Bibliografia

Bougnères, P., et al. (2025). Revisiting the pathogenesis of X-linked adrenoleukodystrophy. Genes, 16(5), 590.

Fichna, M., Fichna, P., & Korman, E. (2004). Adrenoleukodystrofia – patogeneza, diagnostyka i leczenie. Endokrynologia Pediatryczna, 3(3), 45–54.

Kemper, A. R., Brosco, J., Comeau, A. M., Green, N. S., Grosse, S. D., Jones, E., Kwon, J. M., Lam, W. K. K., Ojodu, J., Prosser, L. A., & Tanksley, S. (2017). Newborn screening for X-linked adrenoleukodystrophy: Evidence summary and advisory committee recommendation. Genetics in Medicine, 19(1), 121–126. https://doi.org/10.1038/gim.2016.62

Priestley, J. R. C., Miller, D., & współautorzy. (2022). Newborn screening for X-linked adrenoleukodystrophy: Review of data and outcomes in Pennsylvania. International Journal of Neonatal Screening, 8(2), 24. https://doi.org/10.3390/ijns8020024

Sevin, C., Hatteb, S., Clément, A., Bignami, F., Chillotti, L., Bugnard, F., Bénard, S., & Boespflug-Tanguy, O. (2023). Childhood cerebral adrenoleukodystrophy (CCALD) in France: Epidemiology, natural history, and burden of disease – A population-based study. Orphanet Journal of Rare Diseases, 18(1), 238.

Sevin, C., et al. (2022). Burden of cerebral adrenoleukodystrophy on affected children and their families through the eyes of family caregivers. Rare Diseases and Orphan Drugs Journal, 1, 17. https://doi.org/10.20517/rdodj.2022.13

Turk, B. R., Huffnagel, I. C., van de Beek, M. C., Wanders, R. J. A., & Kemp, S. (2020). X-linked adrenoleukodystrophy: Pathology, pathogenesis, diagnostic testing, and therapeutics. Journal of Inherited Metabolic Disease, 43(5), 1002–1022.

van Ballegoij, W. J. M., et al. (2022). Sex-specific newborn screening for X-linked adrenoleukodystrophy (SCAN study). Journal of Inherited Metabolic Disease, 45(4), 690–702.

Videbæk, C. S., et al. (2025). Nationwide study of the epidemiology and clinical features of X-linked adrenoleukodystrophy in Denmark. Molecular Genetics and Metabolism, 146(4), 109265.

Zhu, J., Eichler, F., Biffi, A., Duncan, C. N., Williams, D. A., & Majzoub, J. A. (2020). The changing face of adrenoleukodystrophy. Endocrine Reviews, 41(4), 577–593.

Endotext. (2024). Adrenal insufficiency due to X-linked adrenoleukodystrophy. Endotext.org. (Rozdział online, aktualizacja 2024; dostęp przez NCBI Bookshelf).

Opracowanie: dr n. społ. Anna MK