Kontekst prawny i cel badania

Ustawa o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami (UzD) to polska ustawa z 19 lipca 2019 r., która określa minimalne wymagania dostępności dla podmiotów publicznych – w architekturze, komunikacji i usługach. Jej celem jest umożliwienie osobom z różnymi ograniczeniami (np. niepełnosprawnościami, ograniczeniami ruchu, wzroku, słuchu) korzystania z budynków i usług publicznych na możliwie równych zasadach.

Ustawa o dostępności cyfrowej stron internetowych i aplikacji mobilnych podmiotów publicznych (UdC) z 4 kwietnia 2019 r. dotyczy dostępności cyfrowej – stron www i aplikacji mobilnych urzędów, szkół, szpitali i innych instytucji publicznych. Ustawa ta odsyła do standardu WCAG (Web Content Accessibility Guidelines), który opisuje, jak projektować strony i aplikacje tak, aby były dostępne m.in. dla osób niewidomych, słabowidzących czy niesłyszących.

Badanie z 2025 r. jest drugą ogólnopolską edycją raportowania dostępności przewidzianą w UzD (art. 11 i 58). Jego główny cel to pokazanie aktualnego obrazu dostępności przestrzeni publicznej w Polsce według stanu na 1 stycznia 2025 r., z podziałem na dostępność architektoniczną, cyfrową, informacyjno‑komunikacyjną oraz tzw. dostęp alternatywny.

Instytucje odpowiedzialne za badanie

Koordynatorem procesu raportowania było Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej (MFiPR), czyli resort odpowiedzialny m.in. za rozwój regionalny i fundusze europejskie. Za przygotowanie metodologii, zbieranie danych i ich opracowanie odpowiadał Główny Urząd Statystyczny (GUS), który przeprowadził badanie w ramach Programu Badań Statystycznych Statystyki Publicznej na rok 2025.

Jednostką wiodącą po stronie statystyki był Urząd Statystyczny w Lublinie, specjalizujący się w statystyce budownictwa – co jest istotne, bo duża część badania dotyczyła budynków i ich dostępności. Dane zbierano przez Portal Sprawozdawczy GUS – to system online, w którym instytucje wypełniają elektroniczne formularze statystyczne.

Zakres podmiotowy – kto musiał raportować

Raport musiały złożyć podmioty publiczne wymienione w art. 3 UzD. Są to m.in.: jednostki sektora finansów publicznych (np. urzędy, szkoły publiczne, szpitale publiczne), inne państwowe jednostki organizacyjne bez osobowości prawnej, a także osoby prawne tworzone po to, by realizować zadania publiczne (np. część spółek komunalnych).

W badaniu wykorzystano tzw. operat – czyli pełną listę jednostek objętych obowiązkiem raportowania. Operat obejmował 63 081 jednostek w całej Polsce, z czego 60 078 przekazało raporty pozytywne (wypełnione danymi), a 1 982 jednostki złożyły raporty „negatywne”, uznając, że nie są objęte obowiązkiem. Łącznie oznacza to, że ok. 88% jednostek z listy formalnie zrealizowało obowiązek sprawozdawczy.

Zakres przedmiotowy – co badano

Badanie opierało się na dwóch głównych ustawach: UzD (dostępność ogólna) i UdC (dostępność cyfrowa). Zakres przedmiotowy obejmował ocenę tego, czy podmioty publiczne spełniają minimalne wymagania w trzech głównych obszarach dostępności oraz jak reagują na wnioski i skargi dotyczące dostępności.

Dostępność architektoniczna – co to znaczy

Dostępność architektoniczna dotyczy budynków, w których prowadzona jest podstawowa działalność danej instytucji (np. obsługa interesantów, świadczenie usług), a nie tylko pomieszczeń technicznych. Sprawdzano m.in.:

  • Czy ciągi komunikacyjne poziome (korytarze) i pionowe (schody, windy) są wolne od barier dla osób z ograniczeniami.
  • Czy zastosowano rozwiązania architektoniczne i urządzenia (np. windy, platformy, podjazdy), które umożliwiają dostęp do wszystkich pomieszczeń z wyjątkiem pomieszczeń technicznych.
  • Czy w budynku jest informacja o rozkładzie pomieszczeń w formie wizualnej (tablice, plany), dotykowej (plany tyflograficzne, napisy w alfabecie Braille’a) lub głosowej (informacja przekazywana głosem, systemy głosowe).
  • Czy zapewniono wstęp do budynku osobie korzystającej z psa asystującego (specjalnie wyszkolonego psa wspierającego osobę z niepełnosprawnością).
  • Czy zapewniono możliwość ewakuacji lub ratowania osób ze szczególnymi potrzebami, np. przez oznaczone drogi ewakuacyjne, dostosowane systemy alarmowe, odpowiednie procedury i sprzęt.

Dostępność cyfrowa – definicja i kryteria

Dostępność cyfrowa dotyczy stron internetowych i aplikacji mobilnych podmiotów publicznych. Zgodnie z UdC strona lub aplikacja jest dostępna cyfrowo, jeśli jest:

  • funkcjonalna – można z niej korzystać w różnych warunkach, na różnych urządzeniach,
  • kompatybilna – działa poprawnie z czytnikami ekranu i innymi technologiami asystującymi,
  • postrzegalna – treść jest przedstawiona w sposób możliwy do odebrania różnymi zmysłami,
  • zrozumiała – interfejs i treść nie wprowadzają w błąd i są klarowne.

Stopień zgodności z UdC oceniano w trzech kategoriach:

  • strona / aplikacja zgodna – spełnia wszystkie wymagane kryteria sukcesu z WCAG 2.1,
  • częściowo zgodna – spełnia ponad połowę kryteriów,
  • niezgodna – spełnia mniej niż połowę kryteriów.

Dostępność informacyjno‑komunikacyjna – co obejmuje

Dostępność informacyjno‑komunikacyjna dotyczy sposobów obsługi i komunikacji z osobami ze szczególnymi potrzebami. Badano, czy podmioty:

  • zapewniają obsługę z użyciem różnych kanałów komunikacji: korespondencja papierowa, e‑mail, SMS/MMS, komunikatory internetowe, komunikacja audiowizualna (np. wideokonferencje), faks.
  • korzystają z tłumacza języka migowego (PJM – Polski Język Migowy) on‑line (np. przez stronę internetową), tłumacza języka migowego w kontakcie osobistym lub tłumacza‑przewodnika (osoba wspierająca np. osobę niewidomą).
  • mają urządzenia dla osób słabosłyszących, takie jak pętle indukcyjne, systemy FM (Frequency Modulation – system transmisji dźwięku w oparciu o fale radiowe), systemy IR (infrared – w podczerwieni) czy systemy Bluetooth.
  • na stronach internetowych udostępniają informacje o zakresie działalności w formie:
    • tekstu odczytywalnego maszynowo – czyli takiego, który może być odczytany przez czytnik ekranu lub syntezator mowy (np. NVDA – NonVisual Desktop Access, darmowy czytnik ekranu dla Windows),
    • nagrania treści w PJM w formie pliku wideo,
    • tekstu łatwego do czytania (ETR – easy to read), czyli tekstu uproszczonego, z krótkimi zdaniami, prostym słownictwem i czytelnym układem.

Dostęp alternatywny – kiedy jest stosowany

Dostęp alternatywny to sposób zapewnienia możliwości skorzystania z usługi, gdy podmiot nie może spełnić wymagań dostępności opisanych w art. 6 UzD. W praktyce oznacza to m.in.:

  • wsparcie innej osoby – np. pracownika, który pomaga w poruszaniu się po budynku,
  • wsparcie techniczne – np. załatwienie sprawy zdalnie przez wideorozmowę, nagranie wideo, streaming online, chatbot,
  • zmiany organizacyjne – np. przeniesienie spotkania do dostępnego budynku.

Podmioty musiały nie tylko podać liczbę przypadków zastosowania dostępu alternatywnego, ale także opisać, jaka bariera (prawna, techniczna, finansowa, organizacyjna) wymusiła takie rozwiązanie.

Wnioski, żądania i skargi – zakres czasowy

Badanie obejmowało również informacje o wnioskach i żądaniach zapewnienia dostępności oraz skargach na jej brak. Dane zbierano w określonych okresach:

  • wnioski o zapewnienie szczególnej formy komunikacji i przypadki dostępu alternatywnego – od 2 stycznia 2021 r. do 1 stycznia 2025 r.,
  • wnioski o zapewnienie dostępności architektonicznej i informacyjno‑komunikacyjnej – od 20 września 2021 r. do 1 stycznia 2025 r.,
  • żądania i skargi dotyczące dostępności cyfrowej stron www – od 2 stycznia 2021 r. do 1 stycznia 2025 r., a aplikacji mobilnych – od 23 czerwca 2021 r. do 1 stycznia 2025 r.

Narzędzie badawcze – formularz raportu

Formularz składał się z części identyfikacyjnej (dane podmiotu, adres, osoba kontaktowa) oraz pięciu głównych działów:

  1. Dostępność architektoniczna.
  2. Dostępność cyfrowa.
  3. Dostępność informacyjno‑komunikacyjna.
  4. Informacja o dostępie alternatywnym.
  5. Informacje o wnioskach, żądaniach i skargach dotyczących dostępności.

W wielu pytaniach stosowano odpowiedzi zamknięte (np. „tak/nie”), które pozwalały później wyliczać wskaźniki dostępności. Dodatkowo w formularzu przewidziano pola na komentarze jakościowe – np. opis problemów z dostępnością, dodatkowe uwagi czy wyjaśnienia.

System SIB i „wieloformularzowość”

Do przetwarzania danych po ich zebraniu z Portalu Sprawozdawczego GUS wykorzystano specjalny System Informatyczny Badania – SIB Raport‑zD. SIB służył do kontroli logicznej danych, eliminowania błędów i generowania raportów sumarycznych (ogólnokrajowego i wojewódzkich).

Formularz umożliwiał tzw. „wieloformularzowość” – podmiot główny (np. urząd wojewódzki) mógł w jednym „pakiecie” wprowadzić własny raport oraz oddzielne raporty jednostek podległych, każdy z własnym numerem REGON (Rejestr Gospodarki Narodowej – krajowy rejestr podmiotów gospodarki narodowej). Dzięki temu każdy raport jednostkowy był później analizowany osobno, z zachowaniem struktury terytorialnej i branżowej.

Wskaźniki dostępności – jak je obliczano

Na podstawie zebranych danych obliczono cząstkowe wskaźniki dostępności oraz jeden wskaźnik ogólny. Wszystkie wskaźniki mają wartości od 1,0 do 100,0%, gdzie wyższa wartość oznacza wyższy poziom dostępności.

Wyróżniono:

  • Wskaźnik dostępności architektonicznej – średnia z udziałów budynków spełniających kluczowe wymogi architektoniczne (wolne od barier ciągi komunikacyjne, dostęp do pomieszczeń, informacja o rozkładzie, wstęp z psem asystującym, możliwość ewakuacji).
  • Wskaźnik dostępności cyfrowej – średnia z udziałów podmiotów posiadających stronę www, podmiotów posiadających aplikację mobilną oraz udziałów stron i aplikacji zgodnych z UdC
  • Wskaźnik dostępności informacyjno‑komunikacyjnej – średnia z udziałów podmiotów, które zapewniają różne formy kontaktu i urządzeń wspierających komunikację, w tym PJM, ETR, pętle indukcyjne, systemy FM/IR/Bluetooth, formularze kontaktowe, e‑mail, SMS/MMS, komunikację audiowizualną.
  • Wskaźnik dostępności ogółem – średnia arytmetyczna trzech cząstkowych wskaźników: architektonicznego, cyfrowego i informacyjno‑komunikacyjnego.

Kluczowe wyniki – poziom dostępności w kraju

Analiza wyników pokazuje, że poziom dostępności podmiotów publicznych w Polsce – mimo kilku lat obowiązywania UzD i UdC – nadal jest niski. Przy zastosowaniu metodologii z 2025 r. ogólny poziom zapewniania pełnej dostępności wyniósł ok. 34%, czyli tylko ok. jedna trzecia podmiotów ocenia się jako w pełni dostosowane do obsługi osób ze szczególnymi potrzebami.

Jeśli zastosować jednolitą metodologię szacowania wskaźników dostępności dla 2021 i 2025 r., ogólny wskaźnik dostępności w 2025 r. wyniósł ok. 43% i był tylko o ok. 2 punkty procentowe wyższy niż cztery lata wcześniej. Oznacza to bardzo niewielki postęp w skali kraju, pomimo działań edukacyjnych i informacyjnych.

Dostępność architektoniczna – problemy z budynkami

Wskaźnik dostępności architektonicznej utrzymał się na poziomie około 43%, podobnym jak w 2021 r. Badanie pokazało, że budynki wykorzystywane przez podmioty publiczne są zazwyczaj dostosowane tylko w ok. 30–40% pod kątem wymogów UzD. Szczególnie niski okazał się poziom zapewnienia wolnych od barier przestrzeni komunikacyjnych – tylko ok. 31% budynków spełniało ten kluczowy warunek.

W praktyce oznacza to, że wiele budynków nadal wymaga dużych inwestycji (np. montaż wind, platform, podjazdów, przebudowa wejść i ciągów komunikacyjnych), aby osoby z niepełnosprawnościami mogły swobodnie poruszać się wewnątrz. Często ograniczeniem są koszty, zakres modernizacji i brak wcześniejszego uwzględniania wymogów dostępności przy projektowaniu budynków.

Dostępność cyfrowa – lepsza, ale wciąż niewystarczająca

Wskaźnik dostępności cyfrowej wzrósł wyraźnie – jest o ok. 6 punktów procentowych wyższy niż w 2021 r. Tylko ok. 28% stron internetowych i ok. 31% aplikacji mobilnych podmiotów publicznych osiągnęło pełną zgodność z UdC. Jednocześnie ponad 67% stron www i ok. 61% aplikacji mobilnych zostało ocenionych jako częściowo zgodne z wymaganiami (spełniają ponad połowę kryteriów).

Tylko ok. 5% stron i 8,5% aplikacji zostało uznanych za całkowicie niezgodne. Wynik na poziomie około 30% pełnej zgodności można uznać za umiarkowanie zadowalający, biorąc pod uwagę dużą liczbę szczegółowych wymogów WCAG 2.1. Autorzy raportu wskazują, że poprawie mogłyby sprzyjać m.in. narzędzia oparte na sztucznej inteligencji, które automatycznie wykrywają błędy dostępności i sygnalizują je administratorom.

Warto zauważyć, że tylko nieco ponad 3% podmiotów publicznych posiadało w ogóle swoje aplikacje mobilne. Nie jest to traktowane jako porażka – aplikacje są naturalne głównie dla dużych jednostek centralnych (np. ministerstwa, duże miasta), a nie dla każdej małej instytucji lokalnej. Jednak nawet w tej niewielkiej grupie aplikacji poziom zgodności z UdC był niższy, niż powinien.

Dostępność informacyjno‑komunikacyjna – najsłabsze ogniwo

Średni wskaźnik dostępności informacyjno‑komunikacyjnej dla całego kraju wyniósł ok. 31% i był nieco niższy niż w pierwszej edycji badania. To oznacza, że największe problemy podmioty publiczne mają nie tyle z budynkami czy technologią, ile ze sposobem komunikacji i udzielania informacji.

Chociaż takie formy kontaktu jak telefon czy e‑mail są powszechne, znacznie rzadziej dostępne są formy specjalne, np.:

  • tłumacz języka migowego on‑line – tylko ok. 11% podmiotów korzystało z takiego rozwiązania,
  • kontakt osobisty z tłumaczem‑przewodnikiem – ok. 12% podmiotów zapewniało taką możliwość.

Marginalny jest też poziom zapewnienia urządzeń dla osób słabosłyszących (systemy FM, IR, Bluetooth i inne). Autorzy raportu zaznaczają, że przyczyną może być zarówno brak zgłaszanych potrzeb (mała liczba wniosków), jak i racjonalizacja kosztów – PJM i specjalistyczne urządzenia są używane przez stosunkowo niewielkie grupy odbiorców.

Problemy napotkane podczas realizacji badania

Podmioty miały możliwość zadawania pytań dotyczących wypełniania formularza przez komunikator w Portalu Sprawozdawczym GUS, e‑mail i infolinię. Mimo lepszej znajomości UzD niż w 2021 r., nadal pojawiały się liczne wątpliwości.

Najważniejsze problemy:

  • Niepewność, czy dana jednostka jest zobowiązana do raportowania – dotyczyło to np. szkół publicznych prowadzonych przez fundacje czy osoby fizyczne, a także szkół i przedszkoli wchodzących w skład zespołów szkół.
  • Zmiana zasad raportowania szkół w zespołach – w 2021 r. raport sporządzał zespół szkół, w 2025 r. każda szkoła/przedszkole miała sporządzać własny raport, co dla części jednostek było zaskoczeniem.
  • Podwójne raportowanie jednostek lokalnych – dane jednej jednostki bywały przekazywane zarówno przez nią samą, jak i przez jednostkę nadrzędną, co prowadziło do zdublowania raportów.

Duże trudności sprawiał dział dotyczący dostępności cyfrowej. Wiele podmiotów nie rozumiało, co dokładnie należy uznaawać za „stronę internetową prowadzoną przez podmiot” oraz „aplikację mobilną”, i błędnie zaliczało do nich np. profile w mediach społecznościowych czy komercyjne e‑dzienniki. Pomimo wyjaśnień w trakcie badania, w zbiorze danych pozostało sporo błędów, np. niepoprawne adresy stron.

Wnioski i rekomendacje z raportu

Autorzy raportu sformułowali kilka kluczowych wniosków:

  • Nadal ok. 8 tysięcy podmiotów nie złożyło raportu lub złożyło raport negatywny – wprowadzenie sankcji za brak raportu mogłoby zmobilizować te jednostki.
  • Postęp w porównaniu z 2021 r. jest niewielki – przy jednolitym podejściu metodologicznym wskaźnik dostępności ogółem wzrósł tylko o ok. 2 punkty procentowe.
  • Ogólny poziom dostępności jest niski – tylko ok. 34% podmiotów ocenia się jako w pełni dostępne, a pozostałe mają jedynie częściową dostępność, nie zawsze wystarczającą wobec wymogów UzD.

Z rekomendacji wynika m.in. potrzeba:

  • rozważenia zmian w przepisach UzD, w tym ewentualnych sankcji za brak raportu,
  • większego nacisku na uwzględnianie dostępności w planach remontów i inwestycji,
  • zwiększenia zasobów finansowych oraz szkoleń dla pracowników,
  • rozwoju narzędzi informatycznych (w tym opartych na AI), które ułatwią monitorowanie dostępności i zgłaszanie problemów.

Autorzy podkreślają, że dostępność jest procesem ciągłym, związanym ze starzeniem się społeczeństwa i rosnącą świadomością praw osób ze szczególnymi potrzebami. Badanie z 2025 r. ugruntowało dostępność jako ważną politykę publiczną, ale jasno pokazuje, że sektor publiczny musi „odrobić lekcję z dostępności” w kolejnych latach.

Źródło:
Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej. (2025). Raport z badania dostępności podmiotów publicznych dla osób ze szczególnymi potrzebami 2025. Warszawa: MFiPR.

Zachęcam również do lektury mojego artykułu:

Majchrowska-Kielak, A. (2025). Kilka słów o walce o dostępność – II Zjazd Kobiet z Niepełnosprawnościami. Student Niepełnosprawny. Szkice i rozprawy, 25(18). https://czasopisma.uph.edu.pl/studentniepelnosprawny/article/view/3906

Opracowanie: dr n. społ. Anna MK