Markery adrenoleukodystrofii

Od 1999 r. opisano wiele markerów ALD, nie tylko klasyczne VLCFA w osoczu. Można je podzielić na sześć głównych grup:

1. Lipidy (np. C26:0‑lysoPC)

Co to są lipidy?
Lipidy to różne rodzaje tłuszczów w naszym ciele – budują błony komórkowe, są źródłem energii i „izolują” ciało jak warstwa ocieplenia (Honey i in., 2021).

C26:0‑lysoPC – co to znaczy?

C26:0 – bardzo długi kwas tłuszczowy z 26 atomami węgla.
lysoPC – „lysophosphatidylcholine”, czyli szczególny rodzaj tłuszczu błonowego (fosfolipidu).

W uproszczeniu: C26:0‑lysoPC to specjalna cząsteczka tłuszczu, do której przyczepiony jest bardzo długi tłuszcz (C26:0) (Honey i in., 2021).

Przykład dla wyobraźni
Wyobraź sobie cegłę (główka fosfolipidu) i bardzo długi sznur (C26:0) przywiązany do tej cegły. Taki „cegło‑sznur” w ALD pojawia się we krwi w dużych ilościach.
W badaniach przesiewowych noworodków (NBS) mierzy się właśnie ilość takich „cegło‑sznurów”, bo gdy ich dużo = duże prawdopodobieństwo ALD (Huffnagel i in., 2017; Honey i in., 2021).

Klasyczne VLCFA w osoczu
Najstarszym i wciąż podstawowym markerem biochemicznym ALD jest stężenie kwasu heksakozanoowego (C26:0) oraz stosunki C24:0/C22:0 i C26:0/C22:0 w osoczu. Można to porównać do badania poziomu cholesterolu – różnica polega na tym, że tutaj szukamy bardzo „długich” tłuszczów (Moser i in., 1999; Honey i in., 2021).

Duże serie badań pokazują, że profil VLCFA jest bardzo czuły dla rozpoznania ALD u mężczyzn, ale nie mówi, czy dana osoba rozwinie postać mózgową (CALD), czy tylko mielopatię (AMN). Dwóch pacjentów może mieć podobny poziom C26:0, a zupełnie inny przebieg choroby (Moser i in., 1999; Honey i in., 2021).

C26:0‑lysoPC – biomarker epoki NBS
Przełomem było odkrycie C26:0‑lysophosphatidylcholiny (C26:0‑lysoPC) w osoczu i suchych kroplach krwi (DBS). To złożona cząsteczka tłuszczowa, którą można sobie wyobrazić jako „tłuszcz przyczepiony do małej główki fosfolipidu” (Honey i in., 2021; Huffnagel i in., 2017).

Badania pokazały, że C26:0‑lysoPC jest podwyższona u prawie wszystkich mężczyzn z ALD oraz u wielu kobiet, także tych z prawidłowymi VLCFA. Dzięki temu C26:0‑lysoPC stała się podstawą nowoczesnych programów przesiewu noworodków (NBS) – podobnie jak w fenyloketonurii mierzymy fenylalaninę, tak w ALD mierzymy C26:0‑lysoPC (Huffnagel i in., 2017; Honey i in., 2021).

W porównaniach zdrowych noworodków i tych z ALD wartości C26:0‑lysoPC praktycznie się nie nakładały, co daje bardzo dobrą rozdzielczość diagnostyczną (Bezgin i in., 2017; Huffnagel i in., 2017). Dotąd jednak nie wykazano jednoznacznie, że wyższy poziom C26:0‑lysoPC oznacza większe ryzyko CALD – marker ma przede wszystkim charakter diagnostyczny (Honey i in., 2021; Jaspers i in., 2024).

C26:0‑karnityna i inne lipidy VLCFA
C26:0‑karnityna to cząsteczka, w której „długi tłuszcz” jest połączony z karnityną, pełniącą funkcję „przewoźnika” kwasów tłuszczowych w organizmie. W modelach zwierzęcych i u pacjentów z ALD wykazano, że C26:0‑karnityna jest podwyższona w mózgu, rdzeniu i w DBS, co sugeruje, że dobrze odzwierciedla obciążenie OUN (Huffnagel i in., 2017).

W przesiewie noworodków C26:0‑karnityna jednak „gubi” część przypadków (ok. 80%) i jest mniej czuła niż C26:0‑lysoPC (Bezgin i in., 2017; Huffnagel i in., 2017). Można ją traktować jako ciekawy marker badawczy, ale nie jako jedyny parametr w NBS.

Nowsze prace lipidomiczne płynu mózgowo‑rdzeniowego (CSF) opisują obecność specyficznych fosfatydylocholin zawierających VLCFA, np. PC 42:0 czy PC 46:4. Te cząsteczki w ogóle nie występują u zdrowych osób i można je traktować jako „odcisk palca” ALD w mózgu. Podobnie LPC 26:0 w CSF jest wielokrotnie wyższy u pacjentów niż w grupie kontrolnej (Honey i in., 2021; Jaspers i in., 2024).

2. Markery stresu oksydacyjnego (np. glutation)

Co to jest stres oksydacyjny?
To sytuacja, kiedy w ciele jest dużo „chemicznych iskier” (wolnych rodników), a mało „gaśnic” (antyoksydantów), które te iskry wygaszają (Honey i in., 2021).

Glutation (GSH)
Glutation zredukowany (GSH) to jeden z głównych antyoksydantów w organizmie – działa jak wewnętrzny odrdzewiacz, który neutralizuje szkodliwe reaktywne cząsteczki, zanim zniszczą komórkę (Kemp i in., 2005; Honey i in., 2021).

Przykład dla wyobraźni
Pomyśl o rowerze stojącym na dworze. Jeśli ktoś regularnie spryskuje go środkiem przeciw rdzy (to glutation), metal nie niszczeje.
W ALD ten „środek przeciw rdzy” często jest zużyty – jest go mniej, więc „rdza” (uszkodzenia oksydacyjne) łatwiej niszczy „ramę” roweru, czyli otoczkę komórki (Kemp i in., 2005; Honey i in., 2021).

Badania u pacjentów z ALD pokazały, że poziom GSH w erytrocytach, limfocytach i osoczu jest obniżony, zwłaszcza w mielopatii (AMN) (Kemp i in., 2005; Honey i in., 2021).

To wspiera hipotezę, że w ALD przewlekły stres oksydacyjny poprzedza rozwój objawów. Brakuje jednak długich obserwacji, które pokazałyby, że konkretny poziom GSH przewiduje szybkość pogorszenia (Kemp i in., 2005; Honey i in., 2021).

Dysmutaza ponadtlenkowa (SOD)
Dysmutaza ponadtlenkowa (SOD) to enzym, który rozkłada wolne rodniki, zanim zdążą zniszczyć błony komórkowe czy DNA. W jednym z kluczowych badań porównano aktywność SOD u zdrowych osób, kobiet z ALD, mężczyzn z AMN i chłopców z CALD (Kemp i in., 2005).

Okazało się, że im cięższy fenotyp, tym niższa aktywność SOD – najwyższa u kontroli, najniższa u CALD. Co ważne, u pacjentów, którzy w trakcie obserwacji „przeszli” z AMN do CALD, spadek SOD pojawiał się jeszcze przed uwidocznieniem zmian w MRI. To sprawia, że SOD jest bardzo ciekawym kandydatem na marker ryzyka rozwoju CALD (Kemp i in., 2005; Honey i in., 2021).

Markery uszkodzeń oksydacyjnych
W badaniu z koktajlem antyoksydacyjnym (α‑tokoferol, N‑acetylocysteina, kwas α‑liponowy) u pacjentów z AMN oceniano kilka wskaźników uszkodzeń oksydacyjnych, m.in. CML, CEL, MDAL, AASA w osoczu oraz 8‑oxo‑dG w moczu (Vogel i in., 2014).

Po 3 miesiącach terapii wszystkie te markery wyraźnie spadły, co pokazuje, że są wrażliwe na leczenie. Nie udało się jednak wykazać jasnej zależności między ich poziomem a ciężkością objawów, więc nadają się raczej jako markery farmakodynamiczne niż do monitorowania przebiegu choroby (Vogel i in., 2014; Honey i in., 2021).

3. Sygnały zapalenia (cytokiny, chitotriozydaza, MMP)

Cytokiny
Cytokiny to małe białka wysyłane przez komórki układu odporności. Można je traktować jak SMS‑y: „przyjedź szybko, tu jest stan zapalny!” (Gondim i in., 2005; Honey i in., 2021).

Przykład
Kiedy skaleczysz się w palec, komórki w miejscu rany wysyłają cytokiny. To one mówią innym komórkom odporności: „tu trzeba posprzątać, tu jest infekcja”.
W ALD takie „SMS‑y” pojawiają się w mózgu i krwi, gdy rozwija się zapalenie w istocie białej (Gondim i in., 2005; Honey i in., 2021).

Cytokiny, takie jak IL‑1β, IL‑2, IL‑4, IL‑5, IL‑8, IL‑10 czy TNF‑α, można traktować jak „SMS‑y” wysyłane przez komórki odporności, które przekazują informacje o stanie zapalnym. W małych badaniach u mężczyzn z ALD stwierdzono podwyższone poziomy wielu z tych cytokin już u osób bezobjawowych i z AMN w porównaniu z grupą kontrolną (Gondim i in., 2005; Honey i in., 2021).

Autorzy sugerowali, że wysoki poziom IL‑10 u części bezobjawowych pacjentów może odzwierciedlać wczesną, ochronną odpowiedź przeciwzapalną (Gondim i in., 2005). Jednak ze względu na małą populację badanych i brak danych podłużnych nie ma jeszcze jasnych progów, które można by zastosować w praktyce (Gondim i in., 2005; Honey i in., 2021).

Cytokiny i chemokiny w CSF w CALD
Dużo mocniejsze dane pochodzą z badań płynu mózgowo‑rdzeniowego u chłopców z postacią mózgową (CALD) przed przeszczepem komórek krwiotwórczych (HSCT). Wykazano w nich istotne podwyższenie IL‑8, IL‑1ra, MCP‑1, MIP‑1β oraz VEGF, a także wzrost białka całkowitego w CSF (Weinhofer i in., 2021).

Najsilniejsze korelacje z nasileniem zmian w MRI (Loes score) dotyczyły IL‑8 i MCP‑1 – im wyższy poziom tych chemokin, tym bardziej rozległe zmiany demielinizacyjne. MCP‑1 dodatkowo korelował z aktywnością chitotriozydazy i białkiem całkowitym, co sugeruje, że dobrze odzwierciedla aktywację makrofagów/mikrogleju (Weinhofer i in., 2021; Honey i in., 2021).

Chitotriozydaza
Chitotriozydaza to enzym wydzielany przez makrofagi, czyli „sprzątaczy” układu odporności. Gdy makrofagi są bardzo aktywne, produkują więcej chitotriozydazy – im więcej enzymu, tym bardziej intensywne „sprzątanie” w miejscu zapalenia (Weinhofer i in., 2021; Honey i in., 2021).

Przykład
Wyobraź sobie ekipę sprzątającą po powodzi. Im więcej śmieci i błota, tym więcej ludzi i sprzętu do sprzątania. W ALD wysokie poziomy chitotriozydazy oznaczają, że „ekipa sprzątająca” w mózgu pracuje pełną parą – jest dużo zapalenia i demielinizacji (Weinhofer i in., 2021; Honey i in., 2021).

Chitotriozydaza to enzym produkowany przez aktywowane makrofagi, znany z chorób spichrzeniowych (np. choroba Gauchera). W ALD wykazano, że aktywność chitotriozydazy w osoczu i CSF chłopców z CALD jest wyraźnie podwyższona (Weinhofer i in., 2021).

Co ważne, w dużej serii pacjentów wyjściowa aktywność chitotriozydazy przewidywała, jak szybko po HSCT „gaśnie” gadolinowe wzmocnienie w MRI oraz jak wolno postępują objawy neurologiczne. Chitotriozydaza jest więc jednym z najlepiej udokumentowanych biomarkerów prognostycznych odpowiedzi na leczenie w CALD (Weinhofer i in., 2021; Honey i in., 2021).

MMP (metaloproteinazy macierzy)
MMP to „matrix metalloproteinases”, czyli metaloproteinazy macierzy – enzymy, które potrafią przecinać elementy „rusztowania” otaczającego komórki (Thibert i in., 2012).

Przykład
Bariera krew–mózg (BBB) jest jak mur ochronny wokół miasta. Macierz zewnątrzkomórkowa to cegły i siatka w tym murze. Jeśli MMP jest za dużo, działa jak nożyczki na siatkę – mur staje się dziurawy. Przez dziury do mózgu wchodzą komórki odporności i cząsteczki zapalne. W ALD podwyższone MMP w płynie mózgowo‑rdzeniowym pokazują, że mur BBB jest uszkodzony (Thibert i in., 2012).

Metaloproteinazy macierzy (MMP) to enzymy, które „przecinają” elementy macierzy zewnątrzkomórkowej. Można je porównać do nożyczek, które – jeśli działają zbyt intensywnie – uszkadzają barierę krew–mózg (BBB). W CALD zbadano poziomy MMP‑2, MMP‑9, MMP‑10 oraz ich inhibitora TIMP‑1 (Thibert i in., 2012). Stwierdzono istotne podwyższenie tych białek w CSF w porównaniu z kontrolami oraz korelacje między MMP‑10, TIMP‑1, białkiem całkowitym i Loes score. To sugeruje, że MMP/TIMP mogą być dobrymi markerami stopnia uszkodzenia BBB i aktywności neurozapalenia (Thibert i in., 2012).

4. Białka uszkodzenia aksonów i gleju (NfL, GFAP)

NfL (neurofilament lekki)
NfL to „neurofilament light chain”, po polsku neurofilament lekki. Jest częścią „szkieletu” aksonu – długiej wypustki neuronu, która przewodzi sygnały, jak kabel elektryczny (Weinhofer i in., 2021; Kakumoto i in., 2023).

Przykład
Wyobraź sobie kabel w ścianie. W środku ma metalowy drut – to odpowiednik neurofilamentów.
Jeśli kabel się przetnie lub przetrze, kawałki drutu wypadają. W ALD, gdy aksony się niszczą, fragmenty NfL „wypadają” do płynu mózgowo‑rdzeniowego i krwi. Im więcej NfL, tym bardziej uszkodzone „kable nerwowe” (Weinhofer i in., 2021; Kakumoto i in., 2023).

Neurofilament lekki (NfL) to białko tworzące szkielet aksonu – można je porównać do metalowego rdzenia w kablu elektrycznym. Gdy „kabel” się uszkadza, fragmenty NfL pojawiają się w płynie mózgowo‑rdzeniowym i krwi (Weinhofer i in., 2021).

Badania obejmujące pacjentów z AMN i CALD pokazały, że NfL jest umiarkowanie podwyższony w przewlekłej mielopatii i silnie podwyższony w CALD. Poziom NfL rośnie wraz z niesprawnością (np. dystans w 6‑minutowym teście marszowym) oraz z nasileniem zmian demielinizacyjnych w MRI (Loes score) (Weinhofer i in., 2021; Taghizadeh i in., 2022).

W analizach prospektywnych NfL okazał się świetnym markerem predykcyjnym: niższe NfL u pacjentów z AMN, którzy pozostają stabilni, i wyższe u tych, którzy w ciągu kilku lat rozwiną CALD (Weinhofer i in., 2021; Weinhofer i in., 2023). Zaproponowano konkretne progi (np. ok. 8,3 pg/mL w osoczu), które pomagają wychwycić „cichy” początek choroby mózgowej (Weinhofer i in., 2021). W CSF różnice są jeszcze większe – mediana cNfL ok. 5500 pg/mL w CALD vs 1500 pg/mL w AMN, przy progu około 1900 pg/mL osiąga się bardzo wysoką czułość i swoistość dla CALD (Kakumoto i in., 2023).

GFAP (glejowe białko kwaśne)
GFAP to „glial fibrillary acidic protein”, po polsku glejowe białko kwaśne. Występuje głównie w astrocytach – komórkach podporowych mózgu, które można porównać do rusztowania podtrzymującego neurony (Weinhofer i in., 2021).

Przykład
Wyobraź sobie rusztowanie na budowie, które podtrzymuje ściany. Gdy coś się dzieje (pożar, wstrząs), rusztowanie jest mocno obciążone i zaczyna się niszczyć. W ALD, gdy jest silne zapalenie i uszkodzenie mózgu, astrocyty reagują i GFAP pojawia się we krwi/CSF – to sygnał, że „rusztowanie” mózgu też cierpi (Weinhofer i in., 2021).

GFAP (glialne białko kwaśne) to marker uszkodzenia astrocytów, czyli komórek podporowych w mózgu. W ALD wykazano podwyższone poziomy GFAP w osoczu i CSF, ale jego zdolność różnicowania fenotypów (AMN vs CALD) jest znacznie słabsza niż NfL (Weinhofer i in., 2021). Można powiedzieć, że NfL jest „gwiazdą” w panelu biomarkerów aksonalnych, a GFAP raczej wspierającym sygnałem o uszkodzeniu astrogleju (Weinhofer i in., 2021).

5. Nowsze cząsteczki jak GNMPB

GNMPB – co to znaczy?
GNMPB to „glycoprotein nonmetastatic melanoma protein B”. W praktyce mówi się po prostu GNMPB albo GPNMB (to to samo białko, różne skróty) (Taghizadeh i in., 2022). To glikoproteina (białko z „doklejonymi cukrami”), którą produkują m.in. komórki glejowe w mózgu i komórki odporności. W ALD stwierdzono, że GNMPB jest mocno podwyższone w płynie mózgowo‑rdzeniowym u chłopców z postacią mózgową (CALD) (Taghizadeh i in., 2022).

Przykład
Wyobraź sobie czujnik dymu w mieszkaniu. Im więcej dymu, tym głośniej piszczy. GNMPB można traktować jak taki „czujnik dymu” dla mózgu w CALD – im wyższy poziom GNMPB w płynie mózgowo‑rdzeniowym, tym więcej „pożaru”, czyli zapalenia i uszkodzeń widocznych w MRI (Taghizadeh i in., 2022; Weinhofer i in., 2021).

Glycoprotein nonmetastatic melanoma protein B (GNMPB) to białko wydzielane m.in. przez aktywowane komórki glejowe. Nowsze badania u chłopców z CALD pokazują, że GNMPB jest wyraźnie podwyższone w CSF i koreluje z Loes score, gadolinowym wzmocnieniem oraz oceną neurologiczną (Taghizadeh i in., 2022). GNMPB koreluje też z chitotriozydazą, co sugeruje, że oba markery odzwierciedlają podobne aspekty aktywacji mikrogleju/makrofagów. Jest to więc obiecujący kandydat na marker stanu choroby i potencjalnej odpowiedzi na terapię (Taghizadeh i in., 2022; Weinhofer i in., 2021).

6. Przeciwciała anty‑PFN1

PFN1 – co to znaczy?
PFN1 to „profilin 1”, białko związane z cytoszkieletem komórki – pomaga układać filamenty aktyny, czyli „wewnętrzne belki” komórki (Orchard i in., 2019; Honey i in., 2021).

Przeciwciała anty‑PFN1 – co to znaczy?
Przeciwciała to cząsteczki produkowane przez układ odpornościowy, które rozpoznają konkretne cele – zwykle wirusy lub bakterie. Przeciwciała anty‑PFN1 to przeciwciała skierowane przeciwko własnemu białku PFN1. To przykład autoimmunizacji – układ odporności działa jak „pies, który gryzie własnego właściciela” (Orchard i in., 2019; Honey i in., 2021).

Przykład
Normalnie policja (układ odporności) ściga złodziei (wirusy/bakterie). W autoimmunizacji policja zaczyna mylić obywateli ze złodziejami.
W badaniu Orchard i in. (2019) pokazano, że mniej więcej połowa chłopców z postacią mózgową CALD ma przeciwciała anty‑PFN1, a zdrowe dzieci i chłopcy z ALD bez zajęcia mózgu praktycznie ich nie mają (Orchard i in., 2019).

To sugeruje, że pojawienie się tych przeciwciał może być sygnałem, że choroba mózgowa się rozwija – coś jak czerwona lampka „uwaga, mózg jest celem układu odporności” (Orchard i in., 2019; Honey i in., 2021).

Profilina 1 (PFN1) to białko związane z cytoszkieletem komórki. W przeglądzie Honey i in. (2021) wspomniano przeciwciała przeciwko PFN1 jako potencjalny biomarker autoimmunizacji w CALD – ich obecność mogłaby świadczyć o tym, że układ odporności „rozpoznaje” własne białka neuronalne. Na razie dane są wstępne i pochodzą z małych serii, więc anty‑PFN1 należy traktować jako ciekawy trop badawczy, a nie gotowy marker kliniczny (Honey i in., 2021).

Zintegrowany panel biomarkerów

W przeglądzie „Molecular Biomarkers for Adrenoleukodystrophy: An Unmet Need” Honey i in. (2021) autorzy proponują zintegrowany panel biomarkerów ALD, obejmujący:

C26:0‑lysoPC – główny marker diagnostyczny i przesiewowy.
GSH oraz SOD – wskaźniki stresu oksydacyjnego i potencjalnie ryzyka CALD.
MCP‑1, IL‑8, białko całkowite w CSF, MMP/TIMP – markery neurozapalenia i uszkodzenia bariery krew–mózg.
Chitotriozydaza – marker aktywacji makrofagów/mikrogleju i odpowiedzi na HSCT.
Przeciwciała anty‑PFN1 – kandydat na marker autoimmunizacji.
NfL (oraz pomocniczo GFAP) – markery uszkodzenia aksonów i astrogleju.

Nowsze prace z lat 2020–2026 dodają do tego zestawu GNMPB oraz bardziej zaawansowane analizy lipidomiczne CSF (PC z VLCFA, LPC 26:0) (Taghizadeh i in., 2022; Jaspers i in., 2024).

Słowniczek pojęć medycznych

VLCFA (very long‑chain fatty acids) – bardzo długołańcuchowe kwasy tłuszczowe. Można je porównać do „bardzo długich tłustych ogonków”, które gorzej się spalają i łatwiej odkładają w tkankach (Honey i in., 2021).

C26:0 (kwas heksakozanoowy) – konkretna cząsteczka VLCFA z 26 atomami węgla. To jak szczególny „model” bardzo długiego tłuszczu, który w ALD wyjątkowo się kumuluje (Moser i in., 1999; Honey i in., 2021).

C26:0‑lysoPC – złożony lipid, w którym C26:0 jest przyczepiony do „główki” fosfolipidu. Praktyczne znaczenie: kluczowy marker w przesiewie noworodków – coś jak „specjalny rodzaj cholesterolu”, który wyraźnie rośnie w ALD (Huffnagel i in., 2017; Honey i in., 2021).

Peroksysomy – małe struktury w komórce odpowiedzialne za „utylizację” niektórych tłuszczów. Jeśli peroksysom nie działa poprawnie, VLCFA zostają w komórce jak odpady w nieopróżnionym koszu (Honey i in., 2021).

Stres oksydacyjny – stan, w którym w organizmie jest za dużo wolnych rodników (reaktywnych cząsteczek), a za mało antyoksydantów. Można to porównać do rdzy szybciej niszczącej metal, gdy brakuje farby ochronnej (Kemp i in., 2005; Honey i in., 2021).

Glutation (GSH) – „odrdzewiacz” komórkowy, który neutralizuje wolne rodniki. Niski GSH sugeruje, że komórka zużyła swoje zasoby ochronne (Kemp i in., 2005).

Dysmutaza ponadtlenkowa (SOD) – enzym „sprzątający” wolne rodniki tlenowe. Obniżona aktywność oznacza mniejszą zdolność organizmu do walki ze stresem oksydacyjnym (Kemp i in., 2005).

Cytokiny/chemokiny (np. IL‑8, MCP‑1) – białka sygnałowe układu odporności, coś jak SMS‑y, które komórki wysyłają, aby wezwać inne komórki do miejsca zapalenia (Gondim i in., 2005; Weinhofer i in., 2021).

Chitotriozydaza – enzym produkowany przez aktywowane makrofagi (komórki „sprzątające”). Wysoki poziom mówi, że makrofagi intensywnie pracują – np. w miejscu demielinizacji (Weinhofer i in., 2021).

MMP (metaloproteinazy macierzy) – enzymy tnące elementy macierzy zewnątrzkomórkowej, jak nożyczki tnące sieć zabezpieczającą. Nadmierna aktywność może uszkadzać barierę krew–mózg (Thibert i in., 2012).

Bariera krew–mózg (BBB) – „mur ochronny” oddzielający krew od mózgu. Jeśli jest nieszczelny, cząsteczki zapalne i komórki odporności mogą łatwiej wchodzić do OUN (Thibert i in., 2012).

Neurofilament lekki (NfL) – część „szkieletu” aksonu (kabelka nerwowego). Gdy akson się łamie lub degeneruje, NfL pojawia się w CSF i krwi (Weinhofer i in., 2021; Kakumoto i in., 2023).

GFAP – białko astrogleju, komórek podporowych mózgu. Podwyższone GFAP oznacza, że te komórki są uszkodzone lub intensywnie reagują na stan zapalny (Weinhofer i in., 2021).

GNMPB – białko produkowane m.in. przez komórki glejowe; w CALD jego wysoki poziom w CSF wskazuje na aktywne neurozapalenie i koreluje z nasileniem zmian w MRI (Taghizadeh i in., 2022).

Loes score – skala oceniająca rozległość zmian demielinizacyjnych w MRI mózgu w ALD. Im wyższy wynik, tym większa część istoty białej jest zajęta (Thibert i in., 2012; Weinhofer i in., 2021).

HSCT (przeszczepienie komórek krwiotwórczych) – leczenie polegające na wymianie układu krwiotwórczego na zdrowy. W CALD może zatrzymać postęp choroby mózgowej, jeśli zostanie wykonane odpowiednio wcześnie (Thibert i in., 2012; Weinhofer i in., 2021).

Źródła:

Honey, M. I. J., Jaspers, Y. R. J., Engelen, M., Kemp, S., & Huffnagel, I. C. (2021). Molecular biomarkers for adrenoleukodystrophy: An unmet need. Cells, 10(12), 3427.
Huffnagel, I. C., et al. (2017). Comparison of C26:0-carnitine and C26:0-lysophosphatidylcholine as diagnostic markers in dried blood spots from newborns and patients with adrenoleukodystrophy. Molecular Genetics and Metabolism, 122, 209–215.
Thibert, K. A., Raymond, G. V., Nascene, D. R., Miller, W. P., Tolar, J., Orchard, P. J., et al. (2012). Cerebrospinal fluid matrix metalloproteinases are elevated in cerebral adrenoleukodystrophy and correlate with MRI severity and neurologic dysfunction. PLOS ONE, 7(11), e50430.
Taghizadeh, L. A., King, C. J., Nascene, D. R., et al. (2022). Glycoprotein nonmetastatic melanoma protein B (GNMPB) as a novel biomarker for cerebral adrenoleukodystrophy. Scientific Reports, 12, 7985.
Weinhofer, I., Rommer, P., Zierfuss, B., Altmann, P., Foiani, M., Heslegrave, A., et al. (2021). Neurofilament light chain as a potential biomarker for monitoring neurodegeneration in X-linked adrenoleukodystrophy. Nature Communications, 12, 1816.

Opracowanie: dr Anna MK