Adrenoleukodystrofia sprzężona z chromosomem X (X-ALD) jest rzadką chorobą genetyczną spowodowaną zmianą w genie ABCD1. W jej przebiegu w organizmie gromadzą się bardzo długołańcuchowe kwasy tłuszczowe (VLCFA) – szczególny rodzaj tłuszczów, których organizm nie potrafi prawidłowo rozkładać. Choroba może mieć bardzo różny przebieg. U jednych osób przez wiele lat nie daje wyraźnych objawów, u innych prowadzi do postępującego uszkodzenia układu nerwowego, problemów z chodzeniem, niewydolności nadnerczy lub zajęcia mózgu.

Opublikowane w 2026 roku badanie niemieckiego zespołu z Lipska należy do największych badań dotyczących naturalnego przebiegu X-ALD u dorosłych. Analizą objęto 364 osoby i dane z obserwacji sięgającej nawet 25 lat.

ALD w liczbach

1️⃣ 364 osoby

Tyle osób z X-ALD znalazło się w pełnej analizowanej grupie.

Było wśród nich 255 mężczyzn i 109 kobiet. Pacjenci byli obserwowani w ramach rejestru dorosłych osób z leukodystrofiami w Lipsku.

2️⃣ 25 lat

Tyle wynosił maksymalny okres obserwacji pacjentów.

Tak długi okres pozwala lepiej zobaczyć, jak X-ALD zmienia się w czasie – od pierwszych objawów do późniejszych etapów choroby.

3️⃣ 17,6%

Tylko 17,6% pacjentów otrzymało diagnozę jeszcze zanim pojawiły się u nich objawy choroby.

Najczęściej było to możliwe dzięki badaniom członków rodziny osób już zdiagnozowanych.

To bardzo ważna liczba. Pokazuje, jak ogromne znaczenie ma wczesne wykrycie X-ALD, zanim choroba zacznie powodować trwałe uszkodzenia.

4️⃣ 27 lat vs 41 lat

Średni wiek pojawienia się objawów dotyczących rdzenia kręgowego i nerwów obwodowych – czyli adrenomieloneuropatii (AMN) – wynosił:

  • 27 lat u mężczyzn,
  • 41 lat u kobiet.

AMN oznacza stopniowe uszkadzanie dróg nerwowych w rdzeniu kręgowym oraz nerwów obwodowych. W praktyce może prowadzić m.in. do sztywności nóg, osłabienia mięśni, zaburzeń chodu, problemów z równowagą i zaburzeń funkcji pęcherza.

Kobiety rozwijały objawy średnio około 14 lat później niż mężczyźni, ale badanie pokazuje jednocześnie, że również u kobiet choroba może powodować istotną niepełnosprawność.

5️⃣ 41 vs 70 lat

Badacze wykorzystali skalę EDSS do oceny stopnia niepełnosprawności.

EDSS 6 oznacza poważne zaburzenia chodzenia, zwykle wymagające pomocy lub sprzętu wspomagającego.

W badanej grupie prawdopodobieństwo osiągnięcia tego poziomu wynosiło 50% około:

  • 41. roku życia u mężczyzn,
  • 70. roku życia u kobiet.

Nie oznacza to, że każda osoba z X-ALD osiągnie EDSS 6 w tym wieku. Są to dane dotyczące całej badanej grupy, a przebieg choroby jest bardzo indywidualny.

6️⃣ 63%

U 63% mężczyzn w prospektywnej części badania występowała niewydolność nadnerczy.

Nadnercza produkują hormony niezbędne m.in. do prawidłowej reakcji organizmu na stres i utrzymania prawidłowego ciśnienia oraz gospodarki energetycznej.

W X-ALD gromadzenie się VLCFA może uszkadzać nadnercza. Niewydolność nadnerczy wymaga leczenia hormonalnego i regularnego monitorowania.

Co ważne, w tym badaniu osoby z niewydolnością nadnerczy miały średnio wyższe stężenie C26:0 we krwi niż osoby bez tej niewydolności.

7️⃣ 17,86%

U 17,86% mężczyzn w prospektywnej grupie rozwinęła się w wieku dorosłym mózgowa postać X-ALD (cALD).

Jest to szczególnie poważna postać choroby, w której dochodzi do postępującego uszkodzenia istoty białej mózgu. Może prowadzić do szybkiego pogorszenia funkcji neurologicznych.

8️⃣ 30–40 lat

Większość przypadków pojawienia się mózgowej postaci X-ALD u dorosłych mężczyzn wystąpiła między 30. a 40. rokiem życia.

Jednak choroba nie ogranicza się do tego przedziału. W badanej grupie pojawienie się zmian mózgowych obserwowano nawet do 67. roku życia.

Dlatego brak wcześniejszych objawów mózgowych nie oznacza, że ryzyko można całkowicie wykluczyć wraz z wiekiem.

9️⃣ 85,7%

Spośród 25 mężczyzn, u których w trakcie obserwacji rozwinęła się mózgowa postać X-ALD, u 14 doszło następnie do zatrzymania procesu chorobowego.

12 z tych 14 osób, czyli 85,7%, wcześniej przeszło przeszczepienie komórek macierzystych.

Ta liczba nie oznacza, że przeszczepienie jest leczeniem dla każdego pacjenta z X-ALD. Jego zastosowanie zależy m.in. od rodzaju i stadium zmian mózgowych, dlatego wymaga oceny w wyspecjalizowanym ośrodku.

2,80 → 1,78 μmol/l

Badanie analizowało również poziom C26:0, jednego z bardzo długołańcuchowych kwasów tłuszczowych gromadzących się w X-ALD.

U mężczyzn:

  • bez leczenia żywieniowego średni poziom C26:0 wynosił 2,80 μmol/l,
  • przy stosowaniu diety ograniczającej VLCFA – 2,42 μmol/l,
  • u osób stosujących olej Lorenza – 1,78 μmol/l.

Jednak ważne jest, aby tej liczby nie interpretować jako dowodu, że obniżenie VLCFA we krwi automatycznie zatrzymuje rozwój choroby.

W badaniu całkowita normalizacja C26:0 była rzadka – we wszystkich pomiarach osiągnęło ją tylko 6,79% pacjentów. Autorzy podkreślają, że przedstawione dane nie pozwalają jednoznacznie zalecić ani odradzić diety modyfikującej lipidy czy stosowania kwasów tłuszczowych jednonienasyconych.

A co z kobietami?

X-ALD nie jest wyłącznie chorobą mężczyzn.

W badaniu u kobiet objawy AMN pojawiały się średnio później, ale ich nasilenie w momencie pierwszej oceny było podobne do nasilenia objawów u mężczyzn.

Szczególnie interesująca jest diagnostyka laboratoryjna. Ponad 26% kobiet miało przynajmniej jeden prawidłowy wynik C26:0, ale tylko 2,63% miało prawidłowy wynik podczas wszystkich wizyt.

Oznacza to, że pojedynczy prawidłowy wynik VLCFA u kobiety nie powinien być automatycznie traktowany jako wykluczenie X-ALD, jeśli istnieją inne przesłanki do diagnostyki. Autorzy zwracają uwagę, że w tej grupie powtarzane oznaczenia mogą zwiększać czułość diagnostyczną.

Co najważniejszego pokazuje to badanie?

Najważniejszy wniosek nie sprowadza się do jednej liczby.

X-ALD jest chorobą bardzo zmienną. Ten sam wynik laboratoryjny nie pozwala dokładnie przewidzieć, jak choroba będzie przebiegała u konkretnej osoby.

Badacze znaleźli związek między wyższym poziomem C26:0 a większym obciążeniem chorobą, szczególnie u starszych mężczyzn z AMN. Jednak zależność ta była stosunkowo niewielka, a różnice pomiędzy poszczególnymi pacjentami były duże. Dlatego sam poziom VLCFA nie może być obecnie traktowany jako dokładny prognostyk dla pojedynczego pacjenta.

Liczby mają znaczenie, ale za każdą z nich stoi człowiek

364 osoby. 25 lat obserwacji. 63% mężczyzn z niewydolnością nadnerczy. 27 lat średniego początku AMN u mężczyzn. 41 lat u kobiet. Nawet 67 lat – wiek, w którym może pojawić się mózgowa postać choroby.

Te liczby pokazują, że X-ALD wymaga długoterminowej, wielospecjalistycznej obserwacji.

Szczególne znaczenie ma wykrycie choroby zanim pojawią się nieodwracalne objawy – zwłaszcza dlatego, że współczesne programy badań przesiewowych noworodków umożliwiają identyfikację części dzieci jeszcze przed wystąpieniem objawów. Autorzy wskazują, że rozwój badań przesiewowych będzie prawdopodobnie zwiększał liczbę osób rozpoznawanych na bardzo wczesnym etapie choroby i pozwoli lepiej poznać jej naturalny przebieg.

Źródło

Lier, J., Ponleitner, M., Popp, D., Schäfer, L., Küstermann, F., Meigen, C., Kratzer, F., Janda, J., Okun, J., Abou Jamra, R., Köhler, W., & Bergner, C. (2026). Natural history of clinical phenotypes and their biochemical correlates in adult X-linked adrenoleukodystrophy. Journal of Inherited Metabolic Disease, 49, e70176.

Opracowanie: dr Anna MK