Szacuje się, że około 80% chorób rzadkich ma pochodzenie genetyczne, czyli wynika z nieprawidłowości w materiale genetycznym. Dla wielu chorób znane są konkretne patogenne warianty genów, a także większe defekty, takie jak aneuploidie, duże delecje fragmentów chromosomów czy translokacje chromosomowe.
Trudne słowa – proste tłumaczenie
- Patogenny wariant genu – „zepsuta wersja genu”, która prowadzi do choroby (Cyske et al., 2025)
- Aneuploidia – nieprawidłowa liczba chromosomów w komórce; np. dodatkowy lub brakujący chromosom;
- Delecja chromosomu – brak fragmentu chromosomu, czyli utrata części informacji genetycznej;
- Translokacja chromosomowa – przemieszczenie fragmentu chromosomu w inne miejsce, co może zaburzyć pracę genów.
W publikacjach naukowych autorzy podkreślają, że w chorobach monogenowych – czyli wywołanych zmianą w jednym genie – mechanizmy molekularne są często bardzo złożone, bo jedno uszkodzone białko wpływa na całą sieć reakcji biochemicznych w komórce.
Dla ponad 95% chorób rzadkich nadal nie istnieje specyficzne leczenie przyczynowe (Cyske et al., 2025).
Dlaczego objawy często zaczynają się w dzieciństwie?
Ze względu na genetyczny charakter większości chorób rzadkich, pierwsze objawy bardzo często pojawiają się już u dzieci.
Dodatkowo około 70% chorób rzadkich obejmuje choroby neurodegeneracyjne, czyli takie, w których dochodzi do stopniowego uszkadzania mózgu i układu nerwowego (Cyske et al., 2025).
Neurodegeneracja – co to znaczy?
- Choroba neurodegeneracyjna – schorzenie, w którym komórki nerwowe stopniowo obumierają, prowadząc do pogorszenia ruchów, pamięci, myślenia i zachowania;
- Choroby neurodegeneracyjne są obecnie siódmą przyczyną zgonów na świecie.
Adrenoleukodystrofia sprzężona z chromosomem X (X‑ALD) jest chorobą neurodegeneracyjną, ponieważ prowadzi do postępującego uszkadzania struktur układu nerwowego – przede wszystkim istoty białej mózgu (mieliny) oraz włókien nerwowych w rdzeniu kręgowym (aksonów) (Parasar, Kaur, & Singh, 2024).
Mutacje w genie ABCD1 powodują zaburzenie pracy peroksysomów, czyli „organelli sprzątających” w komórce, co upośledza rozkład bardzo długołańcuchowych kwasów tłuszczowych (VLCFA); nagromadzone VLCFA uszkadzają mielinę i neurony, wywołując postępującą demielinizację (utrata osłonki mielinowej) oraz aksonopatię (uszkodzenie włókien nerwowych) (Parasar et al., 2024).
W efekcie klinicznym obserwuje się stopniowe pogarszanie funkcji poznawczych, ruchowych i czuciowych – zarówno w mózgowej postaci ALD, jak i w postaci adrenomieloneuropatii (AMN), która przebiega jako przewlekła, „pełzająca” mielopatia i neuropatia; taki przewlekły, postępujący charakter uszkodzenia układu nerwowego jest typowy dla chorób neurodegeneracyjnych (Parasar et al., 2024)
Źródła:
Cyske, Z., Radzanowska-Alenowicz, E., Rintz, E., Gaffke, L., & Pierzynowska, K. (2025). The rare disease burden: A multidimensional challenge. Acta Biochimica Polonica, 72, Article 14777.
Parasar, P., Kaur, N., & Singh, J. (2024). Pathophysiology of X-linked adrenoleukodystrophy: Updates on molecular mechanisms. Journal of Biotechnology and Biomedicine, 7(2), 277–288.