ALD na tle chorób rzadkich

To obecnie standard leczenia we wczesnej mózgowej postaci cALD. Największą skuteczność uzyskuje się przy niewielkich zmianach w MRI, we wczesnym stadium aktywnej demielinizacji.

HSCT może zatrzymać progresję zmian mózgowych, ale nie cofa istniejących uszkodzeń neurologicznych. Dlatego tak ważna jest wczesna diagnostyka i regularne badania MRI u bezobjawowych pacjentów.

Dostępna jest autologiczna terapia genowa Skysona, zatwierdzona przez FDA dla chłopców w wieku 4–17 lat z wczesną cALD.

W tej terapii używa się bezpiecznie zmodyfikowanego lentiwirusa jako nośnika genu ABCD1. Najpierw pobiera się komórki macierzyste z krwi chorego, a potem w laboratorium lentiwirus wprowadza do nich prawidłową kopię genu. Po podaniu z powrotem do organizmu te komórki mogą produkować prawidłowe białko i spowalniać uszkodzenia mózgu.

Leczenie pierwotnej niewydolności kory nadnerczy (PAI) polega przede wszystkim na substytucji glikokortykosteroidów, najczęściej hydrokortyzonu w dawkach dobowych podzielonych na 2–3 dawki. W przypadku niedoboru mineralokortykoidów dołącza się fludrokortyzon oraz ewentualnie suplementację soli, po ocenie reniny i elektrolitów.

Leczenie wymaga edukacji pacjenta w zakresie zwiększania dawek steroidów w sytuacjach stresowych (infekcja, zabieg, uraz), aby zapobiec przełomowi nadnerczowemu. Dawkowanie hydrokortyzonu jest indywidualizowane i monitorowane klinicznie, a nie poprzez normalizację ACTH, ponieważ nie jest to celem terapii.

Leczenie spastyczności: Lekiem pierwszego wyboru jest baklofen, ponieważ zmniejsza napięcie mięśniowe poprzez działanie agonistyczne na receptory GABA-B w rdzeniu kręgowym. W przypadkach niewystarczającej kontroli objawów alternatywnie lub łącznie stosuje się tizanidynę, która działa jako agonista receptorów α2. W cięższych, opornych przypadkach możliwe jest stosowanie diazepamu, toksyny botulinowej w spastyczności ogniskowej lub podawanie baklofenu dooponowo.

Leczenie bólu neuropatycznego: Stosuje się gabapentynę lub pregabalinę jako leki pierwszego wyboru, ponieważ modulują one przewodnictwo wapniowe w neuronach i zmniejszają nadpobudliwość bólową. Alternatywnie leki przeciwdepresyjne (amitryptylina, duloksetyna) lub preparaty miejscowe (lidokaina, kapsaicyna).

Lorenzo's oil to mieszanina kwasów tłuszczowych wpływająca na metabolizm VLCFA. Badania biochemiczne pokazują, że jego stosowanie może obniżać stężenie VLCFA we krwi, szczególnie C26:0, co wynika z hamowania ich syntezy w organizmie.

Natomiast badania kliniczne nie potwierdziły jednoznacznie, że Lorenzo's oil zatrzymuje rozwój objawów neurologicznych u chorych z X-ALD. W części badań obserwowano u niektórych bezobjawowych chłopców możliwe opóźnienie pojawienia się zmian w MRI mózgu, ale były to badania obserwacyjne bez grup kontrolnych. Współczesne przeglądy naukowe podkreślają, że Lorenzo's oil może obniżać VLCFA, ale nie ma wystarczających dowodów na zapobieganie rozwojowi objawów neurologicznych X-ALD.

Leriglitazon jest doustnym agonistą PPAR-γ badanym w leczeniu X-ALD, szczególnie adrenomieloneuropatii (AMN). W badaniach klinicznych fazy 2 wykazano, że lek dobrze przenika do ośrodkowego układu nerwowego i wpływa na biomarkery zapalne oraz metaboliczne związane z chorobą.

W randomizowanym badaniu AMN-Leriglitazone Phase 2 (2021–2023) obserwowano spowolnienie progresji objawów neurologicznych ocenianych skalami funkcjonalnymi u części pacjentów w porównaniu z grupą kontrolną, jednak wyniki nie osiągnęły jeszcze poziomu wystarczającego do rejestracji leku. W badaniu NEXUS (open-label) sugerowano, że leriglitazon może stabilizować zmiany w MRI mózgu u wybranych pacjentów.

Przeglądy kliniczne podkreślają, że leriglitazon pozostaje terapią eksperymentalną i nie jest zatwierdzony jako standard leczenia X-ALD ani AMN, mimo obiecujących wyników w badaniach wczesnych faz.

W X-ALD, oprócz akumulacji VLCFA, obserwuje się nasiloną dysfunkcję mitochondriów i stres oksydacyjny. Badania eksperymentalne pokazują zwiększoną produkcję reaktywnych form tlenu (ROS) oraz uszkodzenia lipidów i błon komórkowych w komórkach pacjentów z X-ALD.

N-acetylocysteina (NAC) — badana w modelach komórkowych; wykazano możliwość zwiększenia poziomu glutationu i zmniejszenia markerów stresu oksydacyjnego. Nie potwierdzono skuteczności klinicznej w zahamowaniu progresji choroby u ludzi.

Glutation (GSH) — nie jest stosowany jako standardowa terapia; strategie zwiększania jego dostępności były analizowane jako potencjalny kierunek terapii wspomagającej.

Koenzym Q10 (CoQ10) — badany w kontekście dysfunkcji mitochondrialnej. Brak dowodów klinicznych na skuteczność terapeutyczną.

Witamina E (α-tokoferol) — nie wykazano, aby jej stosowanie wpływało na przebieg neurologiczny X-ALD lub AMN u pacjentów.

Przeglądy literatury podkreślają, że podejścia antyoksydacyjne mają charakter eksperymentalny i nie stanowią skutecznej terapii modyfikującej przebieg choroby w X-ALD ani AMN.